Versterking van de beroepsidentiteit

KNOW | bijgewerkt op 12 april 2013

De kwaliteit van onderwijs is afhankelijk van het functioneren van leraren. Een goed functionerende leraar heeft een opvatting over zijn beroep. De professionele identiteit van leraren wordt gevormd door interactie tussen drie verschillende aspecten: het persoonlijke, het professionele en het contextuele aspect.

De kwaliteit van onderwijs is afhankelijk van het functioneren van leraren. Een goed functionerende leraar heeft een opvatting over zijn beroep. De professionele identiteit van leraren wordt gevormd door interactie tussen drie verschillende aspecten: het persoonlijke, het professionele en het contextuele aspect. De professionele identiteit wordt niet in één keer gevormd, maar is onderhevig aan veranderingen. Kernvragen bij de professionele identiteit zijn: Wie ben ik als leraar en wie wil ik zijn als leraar? Hoe ontstaat en verandert de identiteit? Hoe belangrijk is de professionele identiteit voor het plezier en succes van leraren in het werk? Vragen die aan de orde komen in een onderzoek- en ontwikkelproject van APS (2008 – 2010) voor de vo-sector.

Wat weten we?

De professionele identiteit van leraren wordt gevormd door interactie tussen drie verschillende aspecten: het persoonlijke, het professionele en het contextuele aspect (Pillen, 2013). Het is een deel van de persoonlijke identiteit dat gerelateerd is aan werk. De professionele identiteit wordt niet een keer gevormd maar is onderhevig aan veranderingen. Kernvragen bij de professionele identiteit zijn: Wie ben ik als leraar en wie wil ik zijn als leraar?

Een leraar met een ontwikkelde professionele identiteit is iemand die een verhaal kan vertellen over ‘zichzelf als professional’, aldus Hermans en Hermans Jansen (1995). Kelchtermans (1994) noemt dit ‘zelfverstaan’. Bijaard (2009) benadrukt de rol van betekenisgeving in dit proces en voegt daar nog aan toe: de zelfevaluaties, op basis waarvan iemand een navolgbaar oordeel over zich zelf geeft.

Zeichner (2003) beschrijft de kracht van docentonderzoek voor de ontwikkeling van de professionele identiteit. Door onderzoek te doen stellen leraren hun assumpties over zichzelf en hun leerlingen ter discussie.

Voor de ontwikkeling van de professionele identiteit is de persoonlijke identiteit belangrijk. De leraar heeft een beeld van zijn voorkeuren voor activiteiten, kwaliteiten, competenties en vaardigheden en zijn ‘werkzaamheid (self efficacy). De lerarenopleiding heeft een belangrijke taak in de ondersteuning daarvan.

Voor de ontwikkeling van de professionele identiteit is de arbeidsidentiteit een cruciale factor: een individu hecht zich aan een ‘arbeidsgebied’ (Wijers, 1991), beginnend bij de vraag: ‘Wat wil ik worden’ tot aan het besef ‘Ik ben leraar!’

De professionele identiteit wordt voor een belangrijk deel gevormd onder invloed van de identiteit van de school waar de leraar werkt. De derde kernvraag is dan ook: “Kan ik de docent zijn die ik wil zijn in deze school?”

De omgeving speelt een rol bij de ontwikkeling en beleving van de professionele identiteit: maatregelen van de overheid, beleid van sectorraden, beloning en waardering.

Dat betekent voor de praktijk

De vier projecten hebben meer inzicht gegeven in wat werkt bij het versterken van de professionele identiteit van leraren:

Professional willen zijn
Professionals hebben als eigenschap dat zij hun werk iedere dag beter willen doen. Het is van belang om professionals de ruimte en verantwoordelijkheid te geven hun werk goed te doen.

Eigenaar zijn van onderwijsontwikkeling
Eigenaarschap en zelfsturing versterken de professionele identiteit. De leraar is trots op zijn leerlingen, zijn werk en zijn school.

Innemen van professionele ruimte
Professionele ruimte ontstaat niet alleen op het gebied van de arbeidsvoorwaarden en het formuleren van een professioneel statuut. Een andere invulling van de normjaartaak, door maatwerk en de aanmoediging de professionele ruimte in te nemen door activiteiten te ondernemen en initiatieven te ontplooien die het onderwijs beter maken zijn zeker zo belangrijk

Leren van elkaar 
Leraren leren intuïtief van het werken in de eigen lespraktijk en vergroten hun tacit knowledge. Het is jammer als deze rijke ervaringsbron niet benut wordt door anderen. In school C bleek video-interactie een krachtig instrument om met en van elkaar te leren.

Inzet van kwaliteit
Leraren krijgen aandacht en erkenning doordat zij door de schoolleiding gevraagd zijn om mee te doen.

Visie
Iedere school heeft een visie, maar niet altijd even helder. Door de visie in dialoog te brengen en verschillende beelden in de hoofden van leraren over de visie ‘op tafel te krijgen’, krijgt een visie een meer concrete uitwerking. Deze gesprekken verhogen de betrokkenheid van leraren bij de school.

Rol van de leidinggevende
In alle scholen blijkt sterke behoefte te zijn aan aandacht, waardering, erkenning van de schoolleiding voor het werk van leraren en contact met de leidinggevende over waar het werkelijk om gaat in het onderwijs. Gesprekken over professionele en schoolidentiteit.

Handreikingen

Dit project levert ook handige instrumenten en werkvormen op die gebruikt kunnen worden om te werken aan professionele identiteit, door en met individuele leraren en lerarenteams.

De bijgeleverde cd-rom Versterking van de beroepsidentiteit bevat:

Tenslotte is in het boekje een ‘leporello’ toegevoegd: een kalender met ideeën om aandacht te vragen voor de professionele identiteit van leraren. Benoem een schooljaar eens tot ‘het jaar van de (professionele identiteit van) de leraar’ en organiseer iedere maand activiteiten om het in de spotlights zetten.

referenties

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.