onderzoek
po
vo

Effectieve leeromgeving

Op basis van opgedane kennis zijn richtlijnen ontwikkeld om de leeromgeving in innovatieve scholen optimaal in te richten, zowel in het basisonderwijs als het voortgezet onderwijs. Leeromgeving wordt gedefinieerd als: alle leerbronnen en de daaromheen georganiseerde leeractiviteiten. Het gaat om een ‘effectieve leeromgeving’, die leerprocessen en het behalen van leerdoelen van leerlingen optimaal faciliteert. Het doel van een innovatieve school is leraren verantwoord te laten handelen in een onderwijssetting, die op een andere dan de traditionele wijze wordt vormgegeven conform de visie van de school. De leraar is in de rol van ontwerper onderdeel van de leeromgeving.

Wat weten we?

Uit onderzoek blijkt dat het toepassen van allerlei leeractiviteiten niet zondermeer een positief effect heeft op de prestaties van leerlingen. Literatuuronderzoek van Teurlings, Van Wolput en Vermeulen naar het nieuwe leren toont aan dat de wijze waarop leeractiviteiten worden ingezet van essentieel belang is. Een activerende leeromgeving met het accent op zelfstandig leren is gericht op het bevorderen van leervaardigheden om zelf informatie te verwerken en op het vergroten van de zelfstandigheid en de autonomie van de leerlingen. Voorwaarde voor een positief effect op de leerprestaties is dat de overdracht van de verantwoordelijkheid voor het leerproces geleidelijk gebeurd en is afgestemd op het niveau en de mogelijkheden van de leerlingen. Deze visie op leren is te herleiden tot de leertheorie van het sociaal-constructivisme.

Ook motivatietheorieën zoals de Self Determination Theory (SDT) (Ryan & Deci, 2000; Martens, 2007) spelen een rol. Volgens deze theorie zijn leerlingen intrinsiek gemotiveerd als zij zelf invloed hebben op hun manier van leren. Dit betekent niet dat de leerlingen geheel zelf bepalen wat zij leren. De leraar zorgt voor een kader vanuit de kerndoelen en de leerlijnen geven daarbinnen de ruimte aan die leerlingen hebben voor eigen keuzes. Voor taal en rekenen zijn leerlijnen ontwikkeld, waarin de operationele leerdoelen per deelgebied in volgorde zijn gezet.

Uit onderzoek van onder andere Ros (2007) komt naar voren dat samenwerkend leren tot betere leerprestaties kan leiden als er sprake is van gemeenschappelijke betekenisverlening, verwoorden van kennis en frequente feedback. Hattie en Timperly (2007) presenteren een model voor feedback. Kwalitatief goede feedback zorgt voor betere leerprestaties. Feedback gericht op de inhoud laat de leerling zien of hij op de goede weg zit of niet. Feedback gericht op het proces ondersteunt de leerling in het ontwikkelen van metacognitieve vaardigheden. Ook hier hebben de leraren een belangrijke taak.

Dat betekent voor de praktijk

In een rapportage over onderzoek naar een effectieve leeromgeving wordt verslag gedaan van literatuuronderzoek en twee onderzoeken (in po en vo) met het doel om op basis van opgedane kennis richtlijnen te ontwikkelen om de leeromgeving in innovatieve scholen optimaal in te richten. Een belangrijk aandachtspunt is dat de leeromgeving gericht dient te zijn op het behalen van duidelijke leerdoelen/leerlijnen, waarbij de leraar de ontwerper is. Uitgangspunten zijn: een betere aansluiting bij onderwijsbehoeften van de leerlingen, leerlingen intrinsiek motiveren en hen stimuleren om in wisselende situaties bezig te zijn met de leerdoelen.

In een effectieve leeromgeving is niet de methode het uitgangspunt voor het leerproces, maar wordt op basis van leerdoelen en leerlijnen een leertraject opgezet, waarin de leerling een actieve rol vervult. Er zijn zes voorwaarden bij het ontwerpen van een effectieve leeromgeving:

  • betekenisvolle contexten en/of authentieke taken passend bij de interesse
  • doelgerichtheid
  • zelfsturing
  • samenwerken
  • variatie in leren met diverse leermaterialen of bronnen
  • reflectie, feedback en beoordeling passend bij de taken, leerdoelen en vaardigheden

Om te komen tot een versterking van de leraar in de rol van ontwerper van de leeromgeving is het noodzakelijk een eensluidende definitie in de literatuur en praktijk vast te stellen. De geformuleerde ontwerpeisen kunnen de vertaling zijn van deze definitie en dat ondersteunt de leraren in deze rol.

De schoolleider vervult een belangrijke rol als onderwijskundig leider in het innovatieproces van een school. Bij het inrichten van een leeromgeving vanuit leerdoelen is visie essentieel. Visie leidt tot een bewuste keuze van materialen, werkvormen en opdrachten. Om steeds opnieuw te komen tot bewuste bij de visie aansluitende keuzes en de rol van de leraar als ontwerper scherp te houden, is het noodzakelijk als onderwijskundig leider binnen de school de voeling met en eigenaarschap van de visie te houden.

Handreikingen

De Scan Inrichting leeromgeving op innovatieve scholen heeft als doel het maken van een inventarisatie ten aanzien van de stand van zaken gericht op de leeromgeving. Het kan gehanteerd worden als nulmeting. De scan bestaat uit stellingen en interviewvragen.

Het Zelfevaluatie-instrument leeromgeving is bedoeld voor scholen die op een systematische wijze de leeromgeving willen evalueren en verbeteren. Het is geschikt voor scholen die al enige tijd bezig zijn met de inrichting van hun leeromgeving. Het instrument past in de PDCA-cyclus. Het instrument is een spel dat ervoor zorgt dat alle onderdelen afgerond moeten worden. Aan het eind ligt er een evaluatie en een nieuw jaarplan. Bij het spel hoort de Voorbereiding zelfevaluatie leeromgeving. Ter voorbereiding van de evaluatie van de leeromgeving vullen de deelnemers de evaluatieformulieren in van de aspecten van de leeromgeving die wordt geëvalueerd:

  • visie op de leeromgeving
  • leerlijnen en leerdoelen
  • pedagogisch didactisch klimaat
  • organisatie en leeractiviteiten
  • leermiddelen en media
  • ontwikkelcompetenties
  • kortetermijnorganisatie
  • langetermijnorganisatie
  • opbrengsten
  • ondersteuning
  • speerpunten
  • SMART-doelen stellen
Thema

Leermiddelen

Onderwerpen

Leeromgeving

Beschrijving
Onderzoek naar de uitgangspunten van het nieuwe leren. Welke onderwijsvormen sluiten daarop aan, wat zijn de beoogde en bereikte leeropbrengsten? Het gaat specifiek om de effecten op het leren en leergedrag van leerlingen.
Auteur(s)
Teurlings, C., Wolput, B. van & Vermeulen, M.
Jaar
2006

Beschrijving
Bij intrinsieke motivatie vindt zelfregulatie bewust plaats. Dit leidt tot diepgaand leren, gericht op de betekenis van kennis. Voorwaarde voor optimaal leren, zijn drie psychologische basisbehoeften: autonomie, sociale verbondenheid en competentie.
Auteur(s)
Ryan, M.R. & Deci, E.L.
Jaar
2000

Beschrijving
Rede in verkorte vorm uitgesproken bij de openbare aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar op de door Teleac/NOT ingestelde dr. Gerard Veringaleerstoel op het terrein van de multimediale educatie bij de OU Nederland
Auteur(s)
Martens, R.
Jaar
2007

Beschrijving
In deze oratie tracht Ros een 'state of the art' te geven van de discussie over het nieuwe leren, de praktijk van het nieuwe leren en de bewijzen voor het nieuwe leren.
Auteur(s)
Ros, A.
Jaar
2007

Beschrijving
Review of Educational Research, 77(1), 81-112.
Auteur(s)
Hattie, J., & Timperley, H.
Jaar
2007

Beschrijving
Verslag van een literatuuronderzoek en twee onderzoeken in scholen met als doel om op basis van kennis richtlijnen te ontwikkelen om de leeromgeving in innovatieve scholen optimaal in te richten.
Auteur(s)
Maas, M. van der
Jaar
2010


E-mailadres wordt niet gepubliceerd. Hiermee kunnen wij reageren op je bericht.