Buitenschools leren

KNOW | bijgewerkt op 23 april 2013

De noodzaak van het verbinden van leren in de school met buitenschools leren is in 2003 al benadrukt in het rapport ‘Leren in een kennissamenleving’ van de Onderwijsraad. Het onderwijsstelsel sluit niet adequaat aan op de nieuwe leerbehoefte in een kennissamenleving. Om te voorzien in de nieuwe kennis- en leerbehoeften zijn andere leerarrangementen nodig, waarbij schools en buitenschools leren nadrukkelijker met elkaar in verband worden gebracht. Uit ‘Bouwen op talent’ (KIA, 2010) blijkt dat werkplekleren een structureel onderdeel is gaan vormen van leerarrangementen, maar niet voldoende, als Nederland als kenniseconomie bij de top van de wereld wil blijven aansluiten.

Wat weten we?

De Onderwijsraad (2003) heeft een onderscheid gedefinieerd voor buitenschools leren: formeel leren (leren in de school), non-formeel leren (vorm van buitenschools leren waarbij wel sprake is van intentioneel georganiseerd en gestructureerd leren) en informeel leren (vorm van buitenschools leren die min of meer spontaan ontstaat).

Voor het verbinden van het schools leren met het buitenschools leren is het reflecteren in de school essentieel. Goed reflecteren lijkt er bovendien aan bij te dragen dat de opbrengsten van het leren tijdens de stages worden versterkt en dat leer- en loopbaancompetenties worden ontwikkeld (Meijers, Kuijpers & Bakkers, 2006; Kuijpers, Meijers & Gundy, 2011).
Het voeren van individuele begeleidingsgesprekken waarbij sprake is van een dialoog tussen docent en leerling, speelt een belangrijke rol in het versterken van de opbrengsten van stages. Kuijpers (2008) maakt onderscheid tussen een regulier begeleidingsgesprek (bewaken van studievoortgang en bespreken van de manier waarop leerling competenties gaat ontwikkelen) en een dialogisch reflectiegesprek (focus op het benoemen van kwaliteiten van de leerling).
Van deze vorm van reflectiegesprek blijkt in het vmbo echter maar bij 10% van de leerlingen sprake te zijn (Meijers et al., 2006) en blijken scholen moeite te hebben met het vormgeven hiervan (Mittendorff, 2008).
Directe en indirecte opbrengsten van combinaties van leren en werken in de vorm van stages, zowel op de korte als langere termijn zijn overwegend positief (Nelen et al. 2010). Begeleiding op het reflecteren levert een belangrijke bijdrage aan het versterken van de opbrengst
Law (2006, 2008) maakt in zijn visie op loopbaanleren onderscheid tussen de metafoor van de race en de reis. Bij loopbaanleren als een race ligt de nadruk in de begeleiding gedurende de opleiding op het resultaat. Als loopbaanleren gezien wordt als een reis heeft de begeleiding van de leerling tot doel een inzicht te geven in de werk-leven balans en authenticiteit en zelfrealisatie te ontwikkelen.

Dat betekent voor de praktijk

In het project Buiten leren, binnen valideren is het onderscheid in vormen van leren van de Onderwijsraad (2003) als uitgangspunt genomen. De scheiding tussen non-formeel en informeel buitenschools leren is niet altijd strikt te trekken en het beoordelen van de categorie waarin verschillende leersituaties thuishoren is niet altijd eenduidig.

Met twaalf deelnemende scholen (4 vmbo-scholen met een intersectoraal programma, 2 vakcolleges en 6 reguliere vo-scholen) is geïnventariseerd welke vormen van buitenschools leren zij kenden. Ook is er onderscheid gemaakt tussen wel en niet gevalideerde buitenschoolse activiteiten. Het leren tijdens de stages en andere vormen van werkplekleren wordt door alle scholen het meest duidelijk verbonden met het onderwijs in de school. Vormen van non-formeel leren (het leren bij een sportvereniging, muziekschool etc.) worden niet gevalideerd en voor de school is vaak niet bekend dat leerlingen betrokken zijn bij deze activiteiten.

Een aantal scholen is begonnen met het expliciteren van hun visie op buitenschools leren. Hiervoor werd gebruik gemaakt van het model Ambitiebox VMBO. Het blijkt dat scholen vooral aanbod gestuurd werken. Scholen met een duidelijker onderwijsprofiel (vakcolleges of vmbo’s met een intersectoraal programma) zijn beter in staat hun visie te expliciteren en positioneren zich hierin ook duidelijker. Het hebben van een specifieke onderwijsvisie die vorm krijgt in een duidelijk profiel van de school, maakt het eenvoudiger voor de scholen om de visie op buitenschools leren te expliciteren.

Er wordt in de scholen gereflecteerd op de stages, maar het doel en de manier waarop dit gebeurt zijn veelal afhankelijk van de specifieke insteek die een mentor kiest. Studievoortgang en het valideren van de leeropbrengsten van de stage staan centraal. Dit bevestigt de resultaten uit eerder onderzoek over de werkwijze ten aanzien van reflecteren.

Handreikingen

Op scholengemeenschap Metameer (voorheen Stevensbeek) wordt op allerlei manieren gewerkt aan de loopbaancompetenties van de leerlingen. Bij de ontwikkeling van loopbaancompetenties worden binnen- en buitenschoolse ervaringen van leerlingen als uitgangspunt genomen. Door de koppeling van het buitenschools leren aan het concept Loopbaanleren ontstaat er een kader (de loopbaancompetenties) waarbinnen het buitenschools leren een duidelijke plaats krijgt.

Het Esdal College in Klazienaveen en SG Lingecollege in Tiel zijn enkele jaren geleden gestart met het Vakcollege Techniek. In de gesprekken met zowel onderwijs als bedrijfsleven wordt alleen stagelopen/bedrijfsbezoeken als buitenschools leren beschouwd. Alle betrokkenen zien een duidelijke meerwaarde van stagelopen in een bedrijf.

Eén van de conclusies uit de nulmeting op het Blariacum College is dat een gedeelde visie op buitenschools leren ontbreekt. Met alle teamcoördinatoren is daarom een kort visie ontwikkelingstraject doorlopen met als doel om gezamenlijke beelden ten aanzien van buitenschools leren te vormen. De opbrengst zit hem vooral in bewustwording en de verbinding tussen de sectoren.

Het team van het Carmel College Salland besluit een studiemiddag te organiseren over buitenschools leren en het valideren daarvan. De belangrijkste opbrengst was het inzicht in de veelheid aan activiteiten die kunnen worden aangemerkt als ‘buitenschoolse activiteiten’. Ook het besef dat leren meer kan zijn dan het formele leren binnen de school en dat de school hier veel meer gebruik van kan maken binnen haar onderwijsprogramma’s.

Verslag van een teambijeenkomst over de wijze van validering van nonformeel en informeel buitenschools leren. Een inventarisatie van buitenschoolse activiteiten, een werkwijze om deze te valideren en een voorbeeld van een buitenschoolse activiteit die de school valideert.

UGrade
Ugrade is een digitale leeromgeving (in ontwikkeling) die kan worden ingezet als instrument voor validering van het buitenschools leren. Leerlingen en studenten kunnen hun buitenschoolse leerervaring delen met docenten, bedrijven, vervolgopleidingen, ouders en om feedback vragen.

referenties

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.