Model geeft leraar inzicht in zijn professionele ruimte

KNOW | bijgewerkt op 25 april 2013

De overheid beschouwt professionele ruimte als ‘zeggenschap van leraren’. Verschillende partijen in het maatschappelijk veld zien deze ruimte als een eigen domein van leraren. Om de professionele ruimte te versterken, is inzicht in de dynamiek tussen actoren en subsystemen van de school belangrijk. Het activiteitensysteemmodel van Engeström biedt hiervoor een kader.

Wat weten we?

In het Definitief akkoord Convenant Leerkracht van Nederland staat dat het voor de versterking van de aantrekkelijkheid van het beroep onder andere noodzakelijk is dat de positie van de leraar in de school versterkt moet worden door professionele ruimte. In het convenant wordt professionele ruimte omschreven als: ‘de interne zeggenschap van de leraar ten aanzien van het ontwerp en de uitvoering van het onderwijskundig en kwaliteitsbeleid van de school. Professionele ruimte behelst tevens rekenschap geven over de kwaliteit van het werk.’

Om het gesprek over professionele ruimte van de leraar te verdiepen, is inzicht in de sociale dynamiek tussen actoren en subsystemen van de school relevant. Het activiteitensysteemmodel van Engeström biedt een ordeningskader en laat zien hoe professionele ruimte in interactie met de omgeving geproduceerd, gebruikt, onderhouden en zo nodig vernieuwd wordt. Het is gericht op het gemeenschappelijk leren en het oplossen van fricties en problemen in organisaties. Het model helpt bij de verbetering en verandering van praktijken en kan worden ingezet om nieuwe praktijken te ontwerpen. Een bekend instrument van het model is het changelab.

Het review artikel ‘Boundary crossing and boundary objects’ laat zien dat In het streven naar samenhang, constructief omgaan met fricties en vormgeven aan ontwikkeling, en bij het leren van de school als professionele organisatie grensgangers en bruggenbouwers een belangrijke rol spelen. Zij kunnen de professionele dialoog waarin collega’s zich in elkaars opvattingen en aanpakken verdiepen, ondersteunen. Zij kunnen een coördinerende rol vervullen in het zoeken naar, het experimenteren met en het afstemmen van verschillende aanpakken. En ze kunnen professionele reflectie aanjagen, faciliteren en daaruit consequenties trekken. Zij zijn cruciaal bij het leren en ontwikkelen en innoveren in de school. Ze zijn van belang voor de vitaliteit van de school.

Dat betekent voor de praktijk

In het kader van een onderzoek naar de beleving van professionele ruimte onder leraren en schoolleiders is een literatuurstudie Het creëren van professionele ruimte in het onderwijs uitgevoerd. Het begrip ‘professional’ wordt belicht vanuit verschillende typeringen, maar de conclusie luidt dat het zinvoller is om in het onderwijs na te gaan hoe standaarden, nieuwe technologische mogelijkheden, de belangen van lerenden en de vragen uit de maatschappij zich tot elkaar verhouden en hoe leraren in dit spanningsveld het beste onderwijs kunnen maken.
Om zicht te krijgen op de professionele ruimte van leraren, de vormgeving en beleving daarvan en de fricties die zich daarbij voordoen, wordt dit hier opgevat als ‘sociaal product’. Het gaat om fysieke ruimte, handelingsruimte voor leraren en het instituut school.
Het activiteitensysteem van Engeström biedt een ordeningskader en laat zien hoe professionele ruimte in interactie met de omgeving geproduceerd, gebruikt, onderhouden en vernieuwd wordt. Een bekend instrument van dit model is het changelab. Het model van Engeström (betrokkenheid, productieproces, uitwisseling, arbeidsdeling) wordt gecombineerd met het 4R model van Schnabel (richting, ruimte, resultaat, rekenschap). De overheid geeft de richting aan, biedt ruimte voor de praktijk, maar verwacht wel resultaat en rekenschap.

In een organisatie als een school is samenhang niet vanzelfsprekend. Binnen en tussen verschillende processen, groepen en individuen kunnen fricties ontstaan. Deze fricties moeten functioneel worden om zo de verdere ontwikkeling van elkaar en de organisatie te ondersteunen. Aan de leidinggevenden de taak om een professioneel leerklimaat te ontwikkelen waarin leraren gezamenlijke ambities formuleren, hun werkwijzen expliciteren en onderzoekbaar maken. Er is behoefte aan personeelsbeleid waarin ondersteuning wordt geboden aan ‘grensgangers’ en bruggenbouwers’. Grensgangers en bruggenbouwers zijn cruciaal bij het leren en ontwikkelen en innoveren in de school. Het creëren van professionele ruimte in het onderwijs is een individueel en collectief proces en een creatief proces.

Handreikingen

In het literatuuronderzoek Het creëren van professionele ruimte in het onderwijs staat een model waarin het 4R-model (richting, ruimte, resultaat en rekenschap) van Schnabel (CPB) is gecombineerd met het activiteitensysteemmodel van Engeström.

Het activiteitensysteemmodel brengt vier sociale processen in kaart: productieproces, proces van betrokkenheid, uitwisselingsproces en het distributieproces.
Het activiteitensysteemmodel gaat ervan uit dat twee of meer systemen zich tot elkaar verhouden, bijvoorbeeld het activiteitensysteem van de school en van de overheid. De overheid kan wel richting geven aan het onderwijs (het wat) maar ze kan het schoolsysteem en de leraren niet domineren. Ze moet de onderwijspraktijk de ruimte bieden om beleid te ontwikkelen en uit te voeren (het hoe).
De te behalen resultaten stemt de school af met direct belanghebbenden en met de overheid. Over de manier waarop aan doelen is gewerkt en over de behaalde resultaten wordt rekenschap afgelegd aan direct belanghebbenden en de overheid.

referenties

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.