onderzoek
po

Begrijpend lezen: strategieën voor het primair onderwijs

In het onderwijs gaat het er niet alleen om dat leerlingen woorden en zinnen kunnen ontcijferen. Ze moeten ook begrijpen wát ze lezen. Met andere woorden: de betekenis en bestaande verbanden tussen woorden en zinsdelen kunnen doorzien. Om een tekst te begrijpen spelen allerlei zaken bij lezers een rol: de kennis en vaardigheden van de lezer, de kenmerken van een tekst, en de reden dat een tekst een gelezen (moet) worden.

Waar vroeger het begrijpend leesonderwijs hoofdzakelijk bestond uit het lezen van teksten en het zelfstandig beantwoorden van vragen daarover, zien we de laatste decennia een omslag in denken. Er is – ook in methoden – steeds meer aandacht voor het aanleren van leesstrategieën, hulpmiddelen die door de lezer kunnen worden ingezet om grip te krijgen op de tekst.

Hoe presteren Nederlandse kinderen?

Internationaal gezien is de begrijpend leesvaardigheid van Nederlandse leerlingen goed. In het meest recente PIRLS onderzoek (Netten & Verhoeven, 2007) naar de begrijpend leesprestaties van negen en tien jarigen behalen Nederlandse kinderen een gemiddelde schaalscore van 547 (internationaal gemiddelde: 500). De meest recente periodieke peilingen naar het leesonderwijs uit 2005 (Heesters, van Berkel, van der Schoot, & Hemker, 2007; van Berkel, Krom, Heesters, van der Schoot, & Hemker, 2007) laten zien dat het percentage kinderen dat halverwege de basisschool bij het begrijpen en interpreteren van teksten standaard Voldoende haalt op respectievelijk een derde en 60% ligt (beoogd 70-75%). Hoe beter het begrip en de interpretatie, hoe beter de reflectie op de tekst. Aan het eind van de basisschool wordt op het onderdeel begrijpen de standaard Voldoende bereikt door het beoogde aantal leerlingen. 50% van de leerlingen behaalt voor het onderdeel interpreteren de Voldoende standaard. Kinderen zijn aan het eind van groep 8 voldoende in staat om te reflecteren op een tekst.

Empirisch onderzoek 1969 – 2004

In Lezen in het basisonderwijs. Een inventarisatie van empirisch onderzoek naar begrijpend lezen, leesbevordering en fictie (Bonset & Hoogeveen, 2009) waarin een overzicht wordt gegeven van het empirisch onderzoek verricht naar begrijpend lezen in de periode 1969 – 2004, worden op basis van een uitgebreide literatuurstudie naar effectonderzoek de volgende conclusies getrokken (pp. 53; 68):

  • Taakgericht taalonderwijs, de functionele communicatieve aanpak, betekenisonderhandeling, adaptief onderwijs en cognitief leerlingschap zijn didactische aanpakken die positieve effecten laten zien. Het is echter onmogelijk aan te geven door welk bestanddeel binnen de aanpak het positieve effect op begrijpend lezen veroorzaakt wordt.
  • Uit de beschreven onderzoeken wordt duidelijk dat er geen enkel programma is waarvoor in alle onderzoeken effect gevonden wordt. Conclusie: sommige programma’s laten soms effect zien op begrijpend lezen. Dit geldt ook voor onderwijs in leesstrategieën: het aanleren van leesstrategieën blijkt soms wel en soms geen effect te hebben op de vaardigheid in het begrijpend lezen en kennis van leesstrategieën en tekstkenmerken bij leerlingen hangt in het ene onderzoek positief samen met hun vaardigheid in begrijpend lezen en in het andere onderzoek niet.

Empirisch onderzoek vanaf 2004

Het onderzoek BLIKSEM, in het kader van Onderwijs Bewijs, rapporteert in 2012 positief over een aanpak met gebruik van een kleine set strategieën en een didactiek waarbij een belangrijke rol is weggelegd voor modelen door de leerkracht aan de hand van fictieteksten. BLIKSEM staat voor Begrijpend Lees Instructie Kan Strategisch En Motiverend.

Dat betekent voor de praktijk

In het opiniërend artikel Begrijpend leesonderwijs: zin en onzin in Tijdschrift Taal (2011, nr. 3) schrijft René Berends (docent Nederlands aan de lerarenopleiding basisonderwijs, Saxion Hogeschool in Deventer) over de nastrevenswaardige wens om in het begrijpend leesonderwijs hogere opbrengsten te bereiken. In dit artikel verkent hij een aantal problemen die opgelost moeten worden voordat er zicht komt op structurele verbeteringen.

In de digitale implementatiekoffer die rondom de Taalpilots Onderwijsachterstanden van de PO Raad gevuld is, hebben taalspecialisten Joop Stoeldraaijer en Mariët Förrer een artikel bijgedragen bij het vakgebied ‘begrijpend lezen’ waarin ze voor de praktijk schrijven over effectief en efficiënt gebruik van strategieën in het onderwijs in begrijpend lezen.

Thema

Curriculum

Onderwerpen

Nederlands

Auteur(s)
Berkel, S. van, Krom, R., Heesters, K., Schoot, F. van der, & Hemker, B.
Jaar
2008

Auteur(s)
Bonset, H. & Hoogeveen, M.
Jaar
2009

Auteur(s)
Netten, A. & Verhoeven, L.
Jaar
2007

Beschrijving
Als er één taaldomein van belang is bij de discussies over hogere opbrengsten in het onderwijs, is het begrijpend lezen.
Auteur(s)
Berends, R.
Jaar
2011

Beschrijving
Hierin wordt in hoofdlijnen het belang van leesstrategieën onder de aandacht gebracht, met nadruk op de samenhang tussen technisch lezen, woordenschat en leesstrategieën.
Auteur(s)
Stoeldraijer, J., & M. Förrer
Jaar
2008


E-mailadres wordt niet gepubliceerd. Hiermee kunnen wij reageren op je bericht.