Reflectie door de leraar

KNOW | bijgewerkt op 03 december 2013

Reflectie is een belangrijke vaardigheid voor een professional. Om steeds te blijven leren, is het immers noodzakelijk om je eigen rol in je dagelijkse praktijk te begrijpen.

Het proces van reflectie bestaat uit vijf fasen, waarin gereflecteerd wordt op het eigen gedrag, op de eigen bekwaamheden en op persoonlijke overtuigingen die het handelen sturen. Naast deze vormen van reflectie, die het handelen meer aan de oppervlakte beschouwen, kan er ook een fundamentelere vorm van reflectie worden onderscheiden. Dat is wanneer het zelfbeeld van een leraar beslissende invloed heeft op zijn functioneren: kernreflectie (Korthagen en Vasalos, 2002).

Wat is reflectie precies?

Voor een professional die een leven lang leert, is reflecteren een belangrijke vaardigheid. Reflecteren wordt bij het opleiden van leraren vaak beschreven als nadenken over, analyseren van, vragen stellen bij, evalueren van, praten over, onderzoeken van, (her)structureren van ervaringen, problemen en/of kennis (zie bijvoorbeeld Zeichner, 1982; Calderhead, 1989; Korthagen, 1992). Slechts een beperkt aantal publicaties bevat meer precieze operationaliseringen (Stokking e.a., 2004).

Bjork e.a. (2013) beschrijven zelfregulerend leren, wat kan worden opgevat als een vorm van reflectie. Ze beschrijven dit als een juiste inschatting kunnen maken van je eigen leervermogen in het algemeen, en van wat je hebt geleerd of zou kunnen leren in specifieke situaties. Hierbij zijn vier zaken van belang:

  1. De sleutelaspecten van het menselijk leren en het menselijk geheugen begrijpen.
  2. Activiteiten en technieken kennen die het opslaan en oproepen van informatie en procedures bevorderen.
  3. Weten hoe je de staat van je eigen leren kunt monitoren en kunt aanpassen zodra de situatie daarom vraagt.
  4. Begrijpen hoe je eigen vooroordelen je beoordelingsvermogen kunnen hinderen, en of leren daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.

Waarom is reflecteren belangrijk?

Deze voorwaarden voor reflectie zijn niet allemaal eenvoudig te bereiken. Lerenden kunnen makkelijk worden misleid als het gaat om de vraag of leren is bereikt. Zo zijn activiteiten waarvan mensen geloven dat ze tot leren leiden niet altijd daadwerkelijk effectief. Aan de andere kant speelt het proces dat zodra mensen bepaalde informatie krijgen, ze sterk geneigd zijn te denken dat ze het altijd al hebben geweten (de zogenaamde hindsight-bias, zie Fischhoff (1975). Deze zaken maken het lastig om het eigen leerproces goed in te schatten.

Solide kennis van je eigen leerproces en de valkuilen die daarbij op de loer liggen, zijn essentieel voor het zelfstandig leren van je eigen lespraktijk, ofwel voor reflectie op je eigen handelen. Zie voor meer informatie onderstaande verwijzingen.

De vijf fases van reflectie

In de druk van alledag zijn leraren vaak meer gericht op het vinden van oplossingen voor praktische problemen dan op reflectie op wat daaraan ten grondslag ligt. Systematische reflectie kan echter juist problemen voorkomen. De volgende figuur toont de reflectiespiraal van Korthagen (1982, 1998). Deze figuur bevat vijf fases van reflectie:

  1. De handeling of de ervaring, die het startpunt vormt van de reflectie.
  2. Daarna volgt het terugblikken: wat gebeurde er precies tijdens de handeling of de ervaring? Wat gebeurde er met mij? En met de leerlingen? Wat deed iedere betrokkene precies en hoe volgden de handelingen op elkaar?
  3. Daarna komt de fase van bewustwording: welke elementen uit de terugblik waren essentieel? Wat waren de sleutelmomenten?
  4. Op basis van die fase kan in de volgende fase lering worden getrokken: hoe zou je in een volgende situatie anders kunnen handelen? Welke handeling ga je uitproberen?
  5. Tot slot kan in de laatste fase de gekozen nieuwe handeling worden uitgeprobeerd, waarna een nieuwe cyclus volgt. Dit spiraalmodel kan worden toegepast door individuele leraren, maar ook in een begeleidingstraject. Zie voor meer informatie Korthagen en Vasalos (2002).

 

reflectiespiraal van Korthagen

Kernreflectie

Als de reflectie zich niet beperkt tot handelingen, maar doorgaat tot de kern van iemands persoonlijkheid, spreken Korthagen en Vasalos (2002) over kernreflectie. Deze vorm van reflectie begint vaak net als andere vormen van reflectie met een handeling of ervaring. Bij de terugblik beantwoordt de leraar echter twee vragen die essentieel zijn voor deze vorm van reflectie: wat is de gewenste toestand die de leraar wil bereiken? En welke beperkingen verhinderen het bereiken van die toestand? In deze vorm van reflectie draait het om het veranderen van diepgaande overtuigingen of handelingen, die ook in andere situaties hinderend zijn.

Werkvormen en modellen voor reflectie

Om reflectie te bevorderen is een aantal tools ontwikkeld. In het volgende uitklapmenu vindt u verwijzingen naar artikelen waar werkvormen en modellen in te vinden zijn:

referenties

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.