Onderzoek

Cultuur in de Spiegel

LKCA | Gepubliceerd op 21 juni 2016

  • PO
  • VO
  • SO

Het onderzoeksproject Cultuur in de Spiegel biedt een theoretisch kader en handreikingen voor het ontwikkelen van cultuuronderwijs.

Scholen die een beleidsplan voor cultuureducatie schrijven, lopen er vaak tegenaan dat niet helder is wat er onder het begrip ‘cultuur’ valt: kunst, erfgoed, media, literatuur? En hoe verhoudt cultuureducatie zich tot het overige onderwijs? Als niet bekend is wat cultuur en cultuureducatie precies zijn, en wat kinderen hiermee zouden moeten leren, is het lastig om een cultuureducatieve visie en aansluitend een verantwoord programma te ontwikkelen. Ook uit onderzoek naar cultuureducatie in Nederland van Anne Bamford (2007) kwam naar voren, dat er grote behoefte was aan een goede theoretische onderbouwing van cultuureducatie.
Cultuur in de Spiegel was een meerjarig projectonderzoek (2008-2014) onder leiding van Barend van Heusden, uitgevoerd door de Rijksuniversiteit Groningen en SLO, in samenwerking met 12 scholen voor primair en voortgezet onderwijs. Het onderzoeksproject had tot doel een theoretische basis voor cultuuronderwijs te ontwikkelen. In het empirisch deel van het project onderzochten de RUG en SLO met docenten van de pilotscholen wat deze theorie kan betekenen voor het huidige cultuuronderwijs.

Wat weten we?

Definities van cultuur en cultuuronderwijs

Van Heusden (2010) definieert cultuur als een proces van denken en doen; de manier waarop mensen informatie verwerken over hun omgeving. Anders dan andere dieren kunnen mensen verschil maken tussen de ervaringswereld en de wereld in hun herinnering. Daaruit volgt dat we kunnen nadenken, fantaseren en besef hebben van tijd. Cultuur wordt opgevat als een proces waarbij mensen hun persoonlijke en collectieve geheugen inzetten om betekenis te geven aan een steeds veranderende ervaring. We gebruiken hiervoor vier cognitieve of culturele basisvaardigheden:

  • waarnemen
  • verbeelden
  • conceptualiseren
  • analyseren.

Ons geheugen en omgang met het leven kunnen we vormgeven met behulp van cultuurdragers of ‘media’:

  • ons lichaam
  • voorwerpen
  • taal
  • grafische tekens.

Deze vaardigheden en media spelen in alle schoolvakken een rol. In cultuuronderwijs – hieronder vallen in brede zin de kunstvakken, geschiedenis, taal, filosofie en maatschappijleer – leren kinderen te reflecteren op hun eigen persoonlijke en collectieve geheugen – en dus op cultuur. In cultuuronderwijs wordt het cultureel zelfbewustzijn gestimuleerd en ontwikkeld.

De ontwikkeling van kinderen en cultuuronderwijs

Belangrijk is dat het onderwijs moet aansluiten bij de cultuur en de metacognitieve ontwikkeling van leerlingen. Per leeftijdsfase domineren één of twee culturele basisvaardigheden het cultureel bewustzijn. Drie promovendi onderzochten de ontwikkeling van het cultureel bewustzijn van kinderen in verschillende leeftijdsfasen.

Het eerste van deze drie proefschriften, van Theisje van Dorsten, is in 2015 gepubliceerd. Van Dorsten deed onderzoek naar kinderen in de leeftijdsgroep 4-10 jaar en concludeert dat in deze leeftijdsgroep vooral zelfverbeelding met het medium ‘voorwerp’ de hoofdrol speelt.

De proefschriften over de hogere leeftijdsgroepen, 10-14 jaar en 14-18 jaar, van Welmoed Ekster en Emiel Copini, worden nog gepubliceerd.

Referenties

Dat betekent voor de praktijk

‘Meer kennis van cultuuronderwijs (wat het is en doet), meer samenhang tussen activiteiten en vakken, en verdieping van het onderwijs’ is wat leerkrachten die betrokken waren bij het onderzoeksproject Cultuur in de Spiegel als opbrengst benoemden. Maar hoe koppel je deze theorie aan je schoolpraktijk? Wat kunnen we leren van de ervaringen van de scholen die al met Cultuur in de Spiegel hebben gewerkt?
De ambitie van de onderzoekpartners was scholen een leerplankader te bieden van waaruit zij een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs kunnen ontwikkelen, die aansluit bij hun eigen schoolvisie, die afgestemd is op hun leerlingen, en kan worden geïntegreerd in het schoolcurriculum. Behalve een toelichting op het theoretisch kader vind je in het leerplankader een beschrijving van de ontwikkeling van het cultureel bewustzijn bij kinderen van 4 tot en met 18 jaar, een aantal voorbeeldmatige uitwerkingen en instrumenten om vorm te geven aan cultuuronderwijs.
In Vlaanderen is in mei 2012 het Vlaamse onderzoeksproject Cultuur in de Spiegel van start gegaan, als vervolg op het Nederlandse onderzoek. Ook daar is met pilotscholen gewerkt met als resultaat een praktische handreiking.

Referenties

  • Hoeven, M. van der, Jacobse, A., Lanschot Hubrecht, V. van, Rass, A., Roozen, I., Sluijsmans, L., Vorle, R. van de, Copini, E. Dorsten, T. van & Ekster, W. (2014), Cultuur in de Spiegel in de praktijk, een leerplankader voor cultuuronderwijs. Enschede: SLO. Leerplankundige handreiking voor het ontwikkelen van cultuuronderwijs. SLO en Rijksuniversiteit Groningen werkten gedurende een aantal jaar samen met twaalf scholen aan de vertaling van het theoretisch kader naar de onderwijspraktijk. Deze handreiking is hiervan het resultaat.
  • Bekijk ook het animatiefilpje op YouTube van ‘Cultuur in de Spiegel – cultureel bewustzijn’ met toelichting op de theorie, uit het Vlaamse onderzoeksproject Cultuur in de Spiegel.

Handreikingen

Als je cultuuronderwijs wilt geven is het goed om eerst te bepalen wat cultuur eigenlijk is, welke bouwstenen van cultuur je kunt onderscheiden en hoe deze met elkaar samenhangen. In het handboek Cultuur2 krijgt de groepsleerkracht (in opleiding) handvatten aangereikt die nodig zijn om een visie te ontwikkelen op cultuuronderwijs, en om op stage of school passend cultuuronderwijs te ontwikkelen. Het boek laat zien hoe methodes en materiaal geschikt kunnen worden gemaakt voor cultuuronderwijs. In een school kan het team dit boek gebruiken om aan goed onderbouwd cultuuronderwijs te werken.
De integratie van cultuur in andere leergebieden is niet vanzelfsprekend. In het praktijkonderzoek ‘Samen cultureel content’, onderdeel van het Vlaamse onderzoeksproject ‘Cultuur in de Spiegel’, onderzochten vier Vlaamse lerarenopleidingen hoe lerarenopleiders cultuureducatie kunnen integreren met het eigen vak. Dit gebeurde door middel van een praktijkonderzoek met acht Professionele Leergemeenschappen, vier van lerarenopleiders en vier van leraren in opleiding. Het resultaat is een  projectwebsite met praktijkvoorbeelden.

Referenties

  • Heusden, B. van, Tans, J., & Rass, A. (2016), Cultuur2 Basis voor cultuuronderwijs. Assen: Van Gorcum. Handboek voor cultuuronderwijs voor lerarenopleidingen en schoolteams.
  • Vermeersch, L., Alaerts, L., Jans, L., Goossens,  K., Crul, K. & Lauwers, W. (2015) Leergemeenschappen maken de horizontale connectie, in Cultuur + Educatie 42 (2015), Utrecht: LKCA. In het onderzoek ‘Samen cultureel content’ onderzochten Lode Vermeersch en anderen in vier Vlaamse lerarenopleidingen wat lerarenopleiders en leraren in opleiding nodig hebben om cultuureducatie te integreren in andere vakken. Dit praktijkonderzoek gebeurde binnen professionele leergemeenschappen. Dit artikel beschrijft de opzet en resultaten van dit onderzoek.
In Gesprek
In Gesprek

Voor vragen over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Eelco van Es, Postdoc Cultuuronderwijs aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Cultuuronderwijs RUG
Nog vragen?

Leraar24, het LerarenOntwikkelFonds en de Kennisrotonde helpen je graag.

Stel je vraag!

Geef jouw waardering: (klik om te waarderen)

Schrijf zelf een reactie

Als je je e-mailadres invult kunnen wij reageren op je reactie. Het e-mailadres wordt niet op de site getoond.

Leraar24 staat het delen, aanpassen en gebruiken van de gepubliceerde content op deze website toe, tenzij anders aangegeven, onder de voorwaarden in de Disclaimer.

Gerelateerd