Herstelrecht – veiligheid op school

KNOW | bijgewerkt op 07 februari 2013

De overheid investeert in sociale veiligheid op scholen. Een school is sociaal veilig als de participanten zich goed voelen en op een positieve manier met elkaar omgaan. Herstelrecht is een manier om met conflicten om te gaan. Het is een internationaal gehanteerd pedagogisch model dat niet gericht is op straffen, maar op herstel. Er worden verschillende interventies en initiatieven ontwikkeld om relaties op te bouwen, te verstevigen en te herstellen. Vanuit de principes van herstelrecht is de ‘verbindende school’ ontwikkeld, waar gewerkt wordt vanuit de visie dat iedereen de moeite waard is en wordt gewaardeerd om wie hij is, om wat hij kan en doet binnen zijn eigen mogelijkheden en de kaders van de school.

Wat weten we?

In een inleiding op het themanummer van Educational researcher (Cornell & Mayer, 2010) wordt gesteld dat veiligheid op school geen geïsoleerd (gedrags)probleem is waar simpele oplossingen voor zijn, maar integraal benaderd moet worden. Veiligheid hangt samen met factoren die het ontwikkelingsproces van leerlingen raken. De school is verantwoordelijk voor een integrale aanpak en moet in samenwerking met ouders en stakeholders aandacht hebben voor de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen en voor hun geestelijke- en lichamelijke gezondheid.

Herstelrecht (restorative practices) is een manier om met conflicten om te gaan. Uit een onderzoek in Schotland (McCluskey et.al., 2008) blijkt dat op scholen die restorative practices op de juiste manier toepassen het aantal conflicten, vechtpartijen, het aantal kinderen dat de klas wordt uitgestuurd vermindert. Een succesfactor bleek de wijze van implementeren en de betrokkenheid van alle participanten. Reflectie op eigen gedrag en de bereidheid om dat indien nodig te veranderen is van belang. Enthousiasme van de leider en goed management zijn tevens belangrijk. Scholen voor primair onderwijs slagen er beter in om de hele school mee te nemen in de ontwikkeling van een veranderende schoolcultuur.

Vanuit de principes van herstelrecht is de ‘verbindende school’ ontwikkeld (Oostrik, 2009). Deze school kent drie peilers, te weten: een proactieve benadering met een sociale-discipline matrix als basis voor een goed onderwijsklimaat; een reactieve benadering met informele en formele interventies; een curatieve benadering waarbij leerlingen worden gestimuleerd om hun behoeften op een positieve manier te uiten. Het schoolklimaat is gebaseerd op respect voor jezelf, de ander en de omgeving. Alle omgangsregels en gedrag worden getoetst aan deze indicatoren.

Dat betekent voor de praktijk

In het onderzoek Veiligheid op school wordt herstelrecht geplaatst in de context van interventies die passen binnen de opvatting van Restorative Practices en de Verbindende School. De drie participerende vo scholen hebben hun focus gelegd op de relatie tussen leerlingen onderling, de wijze waarop zij conflicten oplossen en kunnen voorkomen, de rol van de docent en de aanpassingen die dit vraagt op schoolniveau. Het uiteindelijke doel van de scholen is om het pedagogisch-didactisch klimaat te verbeteren en indirect de sociale veiligheid te vergroten.

De deelnemende scholen hebben ieder een ander ontwikkelingsstadium van herstelrecht binnen de school. Gekoppeld aan hun eigen situatie hebben zij verschillende interventies ingezet. De school met de meeste ervaring was gefocust op het vergroten van de kennis over herstelrecht bij alle leerlingen en nieuwe leerlingen in het bijzonder. De nadruk lag op de participatie van leerlingen. De school die enige ervaring had met herstelrecht heeft gezocht naar meerdere manieren om herstelrecht vorm te geven, zowel reactief als preventief. De school die herstelrecht implementeert investeerde in kennis en vaardigheden door medewerkers op te leiden als herstelrecht specialist.

Het werken met herstelrecht wordt door alle partijen binnen school enthousiast ontvangen. Het levert positieve effecten op, zoals afname van het aantal grote conflicten, het aantal leerlingen dat uit de les wordt gestuurd en een verbetering van de sfeer op school. Er is geen positief effect meetbaar op het welbevinden van de leerlingen en het team, en ook de school wordt niet positiever beoordeeld.

De implementatie van herstelrecht is een proces van lange adem. Belangrijk zijn een structurele aanpak van en aandacht voor herstelrecht, inspirerend leiderschap en een integrale visie op herstelrecht. Scholen richten zich vooral op een reactief en curatief gebruik, de omslag naar een proactieve inzet blijkt lastig te zijn.

Handreikingen

Herstelrecht is een internationaal gehanteerd pedagogisch model dat niet gericht is op straffen, maar op herstel. Door conflictsituaties te benaderen vanuit herstelrecht krijgen kinderen de kans uit te groeien tot verantwoordelijke volwassenen. Herstelrecht legt daarmee een stevige basis voor een gezond pedagogisch-didactisch klimaat.

De KPC Groep maakte dertig kaartjes op het gebied van herstelrecht. Deze kaartjes vormen een gespreksleidraad en stappenplan bij conflicten.

Vragen als iemand jou aanspreekt op je gedrag:

  • Wat gebeurde er precies?
  • Wat dacht je op dat moment?
  • Wat vind je er nu van?
  • Wie is of zijn er benadeeld? / Hoe?
  • Hoe ga je dat herstellen?

Vragen als je benadeeld bent door het gedrag van een ander:

  • Wat gebeurde er precies?
  • Wat dacht je op dat moment?
  • Wat vind je er nu van?
  • Wat is het ergste voor jou?
  • Wat is nodig om dat te herstellen?

Bekijk ook de video’s waarin directie, docenten en leerlingen vertellen over de positieve effecten van herstelrecht voor het klimaat op school:

referenties

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.