Invloed van schrijfmateriaal op handschrift

Kennisrotonde | 02 maart 2017

Met welk schrijfmateriaal kunnen kinderen het beste leren schrijven?

Wat weten we?

Een veelgehoord advies is om te beginnen met potlood en daarna over te stappen op materiaal dat gevoelig is voor de druk die op de pen wordt uitgevoerd, zoals een vulpotlood of een vulpen. De dikte van het schrijfmateriaal en de pengreep zijn in sommige gevallen van invloed op de schrijfsnelheid, maar niet op de kwaliteit van het handschrift.

Over de voor- en nadelen van verschillende schrijfmaterialen is veel geschreven, maar de relatie tussen schrijfmateriaal en handschriftontwikkeling is niet zo duidelijk. Er zijn wel allerlei praktische adviezen te vinden, zoals op de website www.handschriftontwikkeling.nl:

  • Begin met een potlood.
  • Ga daarna over op schrijfmateriaal dat gevoelig is voor druk, bijvoorbeeld een vulpotlood.
  • Maak de overstap naar vulpen. Niet te vroeg met vulpen beginnen, want te hard drukken kan leiden tot vlekken.
  • Wacht met de balpen tot in de bovenbouw. Als het handschrift eenmaal is ontwikkeld, kan het schrijven met de balpen geen kwaad.
  • Pennen met een voorgevormde greep of zogenoemde ‘grippers’ worden niet aanbevolen, omdat deze weinig variatie aan pengrepen toelaten.

De pengreep

Bij het leren schrijven zijn er allerlei manieren om potlood of pen vast te houden. De meeste kinderen ontwikkelen tussen vier en zes jaar de ‘driepuntsgreep’, waarbij de duim en wijsvinger de pen sturen en de middelvinger de pen ondersteunt. Deze greep geniet de voorkeur van de meeste schrijfexperts. Het is namelijk een dynamische greep, die bij uitstek geschikt is voor het flexibel hanteren van pen of potlood.

Hoewel de driepuntsgreep duidelijke voordelen lijkt te hebben, leidt deze niet overtuigend tot een grotere schrijfsnelheid en/of betere leesbaarheid van het handschrift.

Dikte en vorm schrijfmateriaal

Voor beginnende schrijvers wordt vaak aanbevolen dat zij met dikke potloden schrijven. Dunne potloden zouden minder geschikt zijn, omdat de fijne motoriek van de kinderen daarvoor nog niet voldoende is ontwikkeld. Dik schrijfmateriaal kan inderdaad voordelen hebben. Het maakt betere ‘grip’ en meer bewegingsvrijheid mogelijk, bevordert een goede coördinatie van vingers, hand en arm, en voorkomt kramp.

Dat betekent niet dat het gebruik van dikke potloden de ontwikkeling van een goed handschrift bevordert. De kwaliteit van het handschrift hangt niet af van dikte (diameter) en vorm (rond, driehoekig, zeshoekig) van het schrijfmateriaal.

Soort schrijfmateriaal: potlood, vulpen, balpen

Over schrijfmateriaal bestaan allerlei opvattingen. Waarmee moeten kinderen beginnen te schrijven, op welke leeftijd kunnen ze overstappen op ander materiaal, et cetera. Experts zijn over het algemeen positief over de vulpen, maar het gebruik ervan is geen must. Het is maar de vraag of het schrijfmateriaal een noemenswaardige invloed heeft op het handschrift. Onderzoek onder kinderen van twee tot zes jaar laat geen verschil zien tussen potlood, krijtjes of markers.

De balpen speelt in de discussies over schrijfmaterialen een belangrijke rol. De balpen heeft geen goede naam bij veel schrijfexperts, maar hij lijkt geen nadelige invloed te hebben op de handschriftontwikkeling. Al in de jaren zestig is onderzocht wat de invloed was op het handschrift. Een onderzoek onder 6- en 7-jarigen wees toen juist uit dat het handschrift van de kinderen die met balpen schreven zich beter ontwikkelde dan dat van degenen die een potlood gebruikten. Dit werd bevestigd door een studie onder oudere kinderen (8 en 9 jaar). Kinderen die overstapten van potlood naar balpen of fineliner, verbeterden hun handschrift significant.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

De website over de ontwikkeling van handschrift en (het leren) schrijven biedt ook relevante informatie.

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Anne-Luc van der Vegt (kennismakelaar). Hij heeft hiervoor aanvullend Anneloes Overveld (Radboud Universitair Medisch Centrum) geraadpleegd.

Deze vraag is overgenomen van de Kennisrotonde, het online loket voor de beantwoording van actuele kennisvragen uit en over het onderwijs.

In Gesprek

Snel kennisnemen van wetenschappelijk onderzoek dat relevant is voor jouw onderwijs? Stel dan je vraag aan de Kennisrotonde!

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.

In Gesprek

Snel kennisnemen van wetenschappelijk onderzoek dat relevant is voor jouw onderwijs? Stel dan je vraag aan de Kennisrotonde!

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.