Leiderschap en innovatie

KNOW | bijgewerkt op 07 mei 2013

Het gedrag van leidinggevenden en de keuzes die zij maken veel invloed hebben op het klimaat in scholen. Het is daarom cruciaal dat leidinggevenden zich bewust zijn van hun impact op het werkklimaat. Tegelijkertijd vragen innovaties (zelforganiserende processen die ongepland zijn) een specifieke benadering van een leider; hij moet kunnen omgaan met complexiteit en chaos die daarbij horen.

Wat weten we?

Stoker en Kolk (2003) definiëren leiderschap als volgt: “Leiderschap is het beïnvloeden van het gedrag van (een groep) medewerkers door een persoon die ten opzichte van die medewerkers een formele positie inneemt. Dit beïnvloeden van gedrag gebeurt door gebruik te maken van bepaalde leiderschapsstijlen, eigenschappen en motieven en door het uitvoeren van verschillende activiteiten.”

Waslander (2007) omschrijft onderwijsinnovatie als volgt: “In het onderwijs manifesteert een innovatie zich uiteindelijk altijd in gedrag: hetzij van een individu, hetzij van een groep mensen. Bij innovatie gaat het om activiteiten die samen een concept of een idee omvatten, de praktische vertaling daarvan en de daadwerkelijke uitvoering. Een innovatie is geen doel op zich, maar impliceert zowel een probleem als de oplossing voor dat probleem. […] Innoveren is een proces, vaak een langdurig proces.”

Frederiks en De Bie (2004) maken onderscheid in drie typen onderwijsvernieuwingen: de operationele, de tactische en de strategische innovatie. De laatste is de meest gecompliceerde van de drie omdat het hierbij gaat om een veelheid van factoren die op een of ander wijze afstemming behoeven en die betrekking hebben op verschillende interne en externe partijen. Leiders van dergelijke innovaties moeten zich bekommeren om zowel het onderwijs als de structuur en de cultuur van de school.

Het innovatiemodel van Timmermans, Uytendaal, Verschuren en Booij (2010) maakt onderscheid in de drie functionaliteiten inhoud (van de innovatie), organisatie en mensen. Net zoals Waslander (2007) en Van Emst (1999) stellen Timmermans et al. dat het de taak is van de leider om zich op alle drie de functionaliteiten te richten.

Recent onderzoek (Hay Group, 2008) toont aan dat het gedrag van leidinggevenden en de keuzes die zij maken veel invloed hebben op het klimaat in scholen. Het is daarom cruciaal dat leidinggevenden zich bewust zijn van hun impact op het werkklimaat.

Ook weten we uit onderzoek dat veel geplande innovaties – zowel binnen als buiten het onderwijs – uiteindelijk mislukken (Homan, Gerrichthauzen & Diekmeijer, 2008). Bij innovaties gaat het om zelforganiserende processen die ongepland zijn. Van een leider vereist dit gegeven een specifieke benadering. Hij moet kunnen omgaan met complexiteit en chaos die daarbij horen.

Dat betekent voor de praktijk

Op basis van literatuuronderzoek en een analyse van 15 geïnterviewde schoolleiders, meent de auteur van Aan het roer (2010) een typering te kunnen geven van succesvolle leiders van onderwijsinnovaties en waarom zij succesvol zijn. Zij laten zich niet leiden door een stramien dat van buitenaf is opgelegd of wat zij uit boeken halen. Zij laten zich in de eerste plaats leiden door hun visie en hun intuïtie. In de wijze waarop zij leidinggeven, lijken zij elementen uit verschillende leiderschapsconcepten, stromingen en visies met elkaar te verbinden. En als zij ontdekken dat het anders of beter kan, dan zoeken zij naar een alternatief.

Naast theoretische achtergrondinformatie over leiderschap in het algemeen en in relatie tot innovatieve ontwikkelingen op de school, worden karakteristieken van succesvolle leiders beschreven en toegelicht. Er wordt stilgestaan bij de implicaties hiervan voor de schoolleider die zich bezighoudt met onderwijsinnovaties. Vervolgens wordt in drie portretten een beeld gegeven van schoolleiders die succesvol zijn in het leiden van innovaties. Tenslotte wordt ingegaan op het gedrag van mensen die op succesvolle wijze leidinggeven aan innovaties in het onderwijs.

referenties

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.