Onderzoek

Organisatie van het leerproces

KNOW | Gepubliceerd op 03 december 2013

  • PO
  • VO
  • MBO

Voor de organisatie van het leerproces is de leraar de belangrijkste exponent. Effectief leraarsgedrag is daarom al vele jaren onderwerp van onderzoek. Vaak worden bij effectief instructiegedrag de volgende componenten onderscheiden: bespreking en herhaling; aanbieden en uitleggen van nieuwe leerstof; actief oefenen met leerstof; het geven van feedback; bevorderen van zelfstandig werken; herhalen en toetsen van kennis.

Leraren worden geacht deze losse factoren te combineren tot een goede inrichting van de leeromgeving. Een effectieve leeromgeving faciliteert leerprocessen en het behalen van leerdoelen van leerlingen optimaal.

Wat weten we?

Onderzoek van Scheerens (2008) naar effectieve instructie laat zien dat sommige leerlingen hogere prestaties halen als leraren duidelijk en gestructureerd onderwijs geven. Maar andere leerlingen presteren juist beter als zij zelf een actieve rol hebben, zelf ontdekken en eigen keuzes kunnen maken. Scheerens adviseert om deze onderwijsvormen te combineren, omdat ze elkaar aanvullen. Het onderzoek van Hattie (2009) laat zien dat factoren als het aanleren van leerstrategieën, het geven van feedback, goede instructie en formatieve evaluatie veel invloed hebben op leerprestaties. Uit beide onderzoeken komt naar voren dat de rol van de leraar belangrijk is.

De leraar is ontwerper van de leeromgeving, gedefinieerd als leerbronnen en de daaromheen georganiseerde leeractiviteiten. Een effectieve leeromgeving faciliteert leerprocessen en het behalen van leerdoelen van leerlingen optimaal. Onderzoek van Teurlings e.a. (2006) toont aan dat de wijze waarop leeractiviteiten worden ingezet van essentieel belang is. Als men bijvoorbeeld kiest voor meer autonomie voor de leerling, moet de overdracht van verantwoordelijkheid voor het leerproces geleidelijk gebeuren wil men goede leerprestaties bereiken. Daarnaast moeten activiteiten afgestemd zijn op het niveau en de mogelijkheden van de leerlingen.

Hattie en Timperly (2007) presenteren een model voor feedback. Goede feedback zorgt voor betere leerprestaties. Feedback gericht op de inhoud laat de leerling zien of hij op de goede weg zit of niet. Feedback gericht op het proces ondersteunt de leerling in het ontwikkelen van metacognitieve vaardigheden. Ook hier hebben de leraren een belangrijke taak.

Bij beoordelen en toetsen kan men onderscheid maken tussen summatief en formatief beoordelen. Sluijsmans (2008) voegt hier duurzaam beoordelen aan toe. Duurzaam beoordelen erkent de huidige leerbehoefte van de leerling en de leervragen die de leerling in de toekomst zal hebben.

Dat betekent voor de praktijk

De volgende onderwerpen komen aan de orde in artikelen:

Over leerdoelen en leerbehoeften
Leraren moeten bij de inrichting van hun onderwijs voortdurend (lastige) keuzes maken. Hoe kunnen leraren een effectieve leeromgeving inrichten, die het mogelijk maakt om de doelstellingen te bereiken én die leerlingen motiveert en tegemoetkomt aan hun leerbehoeften? Wat voor taken, materialen en werkvormen kunnen leraren het beste inzetten? En welke voorwaarden moeten zij daarbij in acht nemen?

Effectieve leeromgeving
Op basis van opgedane kennis zijn richtlijnen ontwikkeld om de leeromgeving in innovatieve scholen optimaal in te richten, zowel in het basisonderwijs als het voortgezet onderwijs. Het gaat om een ‘effectieve leeromgeving’, die leerprocessen en het behalen van leerdoelen van leerlingen optimaal faciliteert. Het doel van een innovatieve school is leraren verantwoord te laten handelen in een onderwijssetting, die op een andere dan de traditionele wijze wordt vormgegeven conform de visie van de school. De leraar is in de rol van ontwerper onderdeel van de leeromgeving.

Toetsen en beoordelen in het VO
In de literatuur over beoordelen en toetsten maakt men onderscheid tussen formatief en summatief beoordelen. Er is nog een derde vorm van beoordelen: duurzaam beoordelen.

Zichtbaar maken van leeropbrengsten
Wat verstaan we onder leeropbrengsten van het onderwijs? Gaat het alleen om leerresultaten of beschouwen we een goed schoolklimaat en gemotiveerde leerlingen ook als opbrengsten? Gaat het vooral om cognitieve prestaties of ook om ‘prestaties’ in het kader van de persoonlijke ontwikkeling van leerlingen? En wat zijn de leerresultaten van het onderwijs en van innovatief onderwijs in het bijzonder?

Samen opbrengstgericht werken
Opbrengstgericht werken (OGW) is een effectieve wijze om bij te dragen aan leerresultaten van leerlingen. Een van de beleidsdoelstellingen is dat voor 2018 90% van alle scholen (primair en voortgezet onderwijs) opbrengstgericht gaan werken. Volgens de Inspectie presteren leerlingen op scholen die opbrengstgericht werken beter. Maar hoe doe je dat? Hoe kun je, niet alleen als docent maar juist ook als leerling, opbrengstgericht werken?

Onderwijszorgroutes in het vo
In dit project wordt onderzocht wat er nodig is om leerlingenzorg een integraal onderdeel te laten zijn van het onderwijs. Wat is ervoor nodig dat leraren deze tot hun gezamenlijk verantwoordelijkheid gaan rekenen?

Referenties

Titel Een overzichtstudie naar school- en instructie-effectiviteit
Auteur(s) Scheerens, J.
Jaar 2008

Titel Visible learning: A synthesis of over 800 meta-analyses relating to achievement
Beschrijving Hoe kun je kwalitatief goed onderwijs realiseren? Wat werkt echt? Welke factoren zijn nu daadwerkelijk van invloed op het verbeteren van leerprestaties. In het boek geeft Hattie weerslag van vijftien jaar onderzoek dat hij heeft verricht naar deze vragen.
Auteur(s) Hattie, J.
Jaar 2009

Titel Nieuw leren waarderen. Een literatuuronderzoek naar effecten van nieuwe vormen van leren in het voortgezet onderwijs
Beschrijving Onderzoek naar de uitgangspunten van het nieuwe leren. Welke onderwijsvormen sluiten daarop aan, wat zijn de beoogde en bereikte leeropbrengsten? Het gaat specifiek om de effecten op het leren en leergedrag van leerlingen.
Auteur(s) Teurlings, C., Wolput, B. van & Vermeulen, M.
Jaar 2006

Titel The power of feedback
Beschrijving Review of Educational Research, 77(1), 81-112.
Auteur(s) Hattie, J., & Timperley, H.
Jaar 2007

Titel Duurzaam beoordelen in vraaggestuurd leren
Beschrijving Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het lectoraat 'Duurzaam beoordelen in vraaggestuurd leren'. Uitgelegd wordt wat duurzaam beoordelen is en waarom dit goed zou kunnen passen bij vraaggestuurd leren en een leven lang leren.
Auteur(s) Sluijsmans, D.
Jaar 2008

Nog vragen?

Leraar24, het LerarenOntwikkelFonds en de Kennisrotonde helpen je graag.

Stel je vraag!

Geef jouw waardering: (klik om te waarderen)

Schrijf zelf een reactie

Als je je e-mailadres invult kunnen wij reageren op je reactie. Het e-mailadres wordt niet op de site getoond.

Leraar24 staat het delen, aanpassen en gebruiken van de gepubliceerde content op deze website toe, tenzij anders aangegeven, onder de voorwaarden in de Disclaimer.

Gerelateerd