Onderzoek

Professionele ruimte voor de leraar

KNOW | Gepubliceerd op 03 december 2013

  • PO
  • VO
  • MBO
  • SO

Professionele ruimte heeft betrekking op de mogelijkheid om invloed uit te oefenen op de inhoud en de inrichting van je werk. Het is de ruimte die de leraar heeft om te beslissen over onderwijsinhoud, onderwijsinrichting (didactisch, pedagogisch en organisatorisch) en zijn professionele ontwikkeling. De professionele ontwikkeling van leraren wordt beïnvloed door de manier waarop deze ruimte beleefd en ingezet wordt. In zijn of haar professionele ruimte is het sociale netwerk van de leraar van belang. Daarnaast is de schoolorganisatie van belang en hoe deze de ontwikkeling van de leraar faciliteert.

Wat weten we?

De professionele ontwikkeling van leraren wordt beïnvloed door de manier waarop deze zijn professionele ruimte beleeft en inzet. De professionele ruimte van leraren wordt gedefinieerd door het autonoom gedrag van de leraar (op het niveau van het primaire werkproces in de klas, curriculum implementatie, participatie in besluitvorming op school, en autonomie in professionele ontwikkeling) en door de condities die hierop van invloed zijn. Professionele ontwikkeling gaat dan om het ontwikkelen van specifiek leergedrag (bijvoorbeeld voor het geven van een taalles), maar ook om loopbaanontwikkeling (Kuijpers, 2012) en nog breder, om identiteitsontwikkeling (bijvoorbeeld Beijaard, 2009).
Het is een breed gedragen idee in het publieke debat dat de professionele ruimte van leraren vergroot zou moeten worden. Ook het ministerie wil de leraar meer eigen professionele ruimte geven (ministerie van OCW, 2011 en 2011).
In zijn of haar professionele ruimte is het sociale netwerk van de leraar van belang (Haythorntwhaite & De Laat, 2012; De Laat, 2006). De relaties die de leraar heeft bepalen voor een deel zijn of haar leermogelijkheden, omdat in het sociale netwerk hulpbronnen aanwezig zijn en omdat er binnen dit netwerk bepaalde verhalen en manieren van handelen dominant zullen zijn. De positie van de leraar in zijn sociale netwerk is mede bepalend voor zijn of haar professionele identiteit.
Daarnaast is de schoolorganisatie van belang en hoe deze de ontwikkeling van de leraar faciliteert. Hierbij spelen kenmerken van de schoolcultuur, schoolstructuur en wijze van leiderschap een rol (Kessels, 2012).
De leraar beweegt zich dus binnen een voorgestructureerde ruimte, maar kan deze ook pro-actief vormgeven, beïnvloeden en veranderen. De omgeving kan daarbij zodanig ingericht worden, dat leraren zoveel mogelijk ‘agency’ ervaren om hun ontwikkeling en eigen loopbaan aan te sturen. Het leiderschap binnen de school kan vorm gegeven worden door toepassing van bijvoorbeeld gespreid leiderschap (Kessels, 2012).

Dat betekent voor de praktijk

Het nemen en geven van professionele ruimte speelt een grote rol bij de professionele ontwikkeling van de leraar. Een krachtige leeromgeving is hierbij in de praktijk van belang. Dit is een omgeving die de professionele ontwikkeling faciliteert en stimuleert en de leraar hierin voldoende ‘agency’ (handelingsruimte) laat. Een nieuwe kijk op leiderschap, namelijk gespreid leiderschap (Kessels, 2012) kan hierbij van dienst zijn. Gespreid leiderschap is het nemen van initiatieven en het uitoefenen van invloed op basis van ervaring en expertise door medewerkers en leraren in het bijzonder, los van hun formele positie. Wie dat leiderschap ‘neemt’, ‘verwerft’ en ‘gunt’ kan verschillen van situatie tot situatie (Hulsbos, Andersen, Kessels, & Wassink, 2012; Wassink, Mioch & van Veen, 2009).

Er word verondersteld dat, wanneer beleid, school of team dusdanig ingericht is dat leraren zich autonoom, competent en sociaal verbonden voelen, zij meer en vooral intrinsiek gemotiveerd zijn om hun professionele ruimte te benutten (professionele ruimte als autonoom gedrag). Daarbij is de aanname dat het benutten van professionele ruimte zal leiden tot professionele ontwikkeling van de leraar.

In de praktijk is het verder van belang dat leraren zicht krijgen op de rol die hun sociale netwerk speelt in de vorming van hun professionele ruimte (zie bijvoorbeeld De Laat en Schreurs, 2011, voor een manier om bewustzijn te creëren). Hierbij is het van belang dat zij weten welke hulpbronnen binnen hun netwerk aanwezig zijn en praktijken gebezigd worden.

Handreikingen

Schoolscan werkplekleren (of onderdelen daarvan)
De gevalideerde vragenlijst ‘Schoolscan werkplekleren’ is een digitaal instrument dat scholen kunnen gebruiken om de stand van zaken voor wat betreft leren op de werkplek en de randvoorwaarden daarvoor vast te stellen. Het instrument kan bijvoorbeeld worden gebruikt om de opvattingen van docenten en schoolleiders te verbreden over wat de professionele ontwikkeling van leraren kan zijn (naast het volgen van cursussen). Er ligt een belangrijke taak voor schoolleiders om samen met leraren het leren op de werkplek met de juiste randvoorwaarden vorm te geven (Evers, 2012). (voor gebruik contact Arnoud.Evers@ou.nl).

Monitor professionele ruimte (of onderdelen daarvan)
De monitor professionele ruimte is ontwikkeld voor de Onderwijscoöperatie en wordt momenteel jaarlijks afgenomen door TNS NIPO. Het instrument brengt de professionele ruimte van leraren, gedefinieerd als autonoom gedrag (op het niveau van het primaire werkproces in de klas, curriculum implementatie, participatie in besluitvorming op school, en autonomie in professionele ontwikkeling) en de condities die hierop van invloed zijn, in kaart. Het gaat om de beleving van leraren en de mate waarin zij hun professionele ruimte gebruiken. Gekeken wordt naar de wensen van de leraren voor de invulling van hun professionele ruimte en ondersteuning hierbij. De monitor draagt bij tot het verkrijgen van inzicht in het autonome gedrag van leraren en de effecten daarvan op professionele ontwikkeling. Ook wordt zicht gekregen op de stimulerende dan wel belemmerende factoren (op het niveau van beleid, school, team en individu). Op basis van uitkomsten van de monitor kunnen concrete acties worden ondernomen om de professionele ruimte van leraren te vergroten. (Voor deelname contact Arnoud.Evers@ou.nl).

Toolbox praktijkonderzoek
De toolbox praktijkonderzoek kan leraren ondersteunen bij hun praktijkgericht onderzoek (Evers, Van Dyck, Sins, Aben, Gerritsma, Jellema-van der Meulen, Mitzschke & De Haan, 2013; Op te vragen via Arnoud Evers: Arnoud.Evers@ou.nl)

Vragenlijst voor loopbaancompetenties
In hoeverre leren docenten leren vanuit een loopbaanperspectief? Deze vragenlijst heeft betrekking op vijf loopbaancompetenties: kwaliteitenreflecite, motievenreflectie, werkexporatie, loopbaansturing en netwerken. (Kujipers, 2003; bij interesse voor gebruik instrument contact: mact.kuijpers@home.nl)

Beroepsbeeldscan

Om zichtbaar te maken hoe leraren tegen hun beroep aankijken, is een beroepsbeeldscan ontwikkeld. De opvatting over de plek die autonomie hierin inneemt (het relatieve belang van dit aspect) is waarschijnlijk niet voor elke onderwijsprofessional hetzelfde. Het beroep is namelijk heel veelzijdig en omvat breed beschouwd zes aspecten:

  • Inhoudelijke aspecten
  • Bevoegdheden
  • Verantwoordelijkheden
  • Arbeidsomstandigheden
  • Ontwikkelingsmogelijkheden
  • Sociale aspecten

Wanneer er zicht is op de nadruk die op de verschillende aspecten gelegd wordt en hoe die gewaardeerd worden kan er meer concreet gesproken worden over de rol van professionele ruimte bij de professionele ontwikkeling van de leraar op de verschillende aspecten.

Referenties

Titel Leraar worden en leraar blijven: over de rol van identiteit in professioneel leren van beginnende docenten
Beschrijving Inaugrale rede
Auteur(s) Beijaard, D.
Jaar 2009

Titel Architectuur van leren voor de loopbaan: richting en ruimte
Beschrijving Oratie
Auteur(s) Kuijpers, M.
Jaar 2012

Titel Nota werken in het onderwijs 2011
Auteur(s) Ministerie van OCW
Jaar 2011

Titel Voortgangsrapportage LeerKracht van Nederland mei 2011
Auteur(s) Ministerie van OCW
Jaar 2011

Titel Leiderschapspraktijken in een professionele ruimte
Auteur(s) Kessels, J. W. M.
Jaar 2012

Titel Social Network Informed Design for Learning with Educational Technology
Beschrijving In: A. Olofson & O. Lindberg (Eds. ). Informed Design of Educational Technologies in Higher Education: Enhanced Learning and Teaching. (pp. 352-374).
Auteur(s) Haythornthwaite, C., & Laat, M.F. de
Jaar 2012

Titel Professionele ruimte en gespreid leiderschap
Beschrijving Rapport 37
Auteur(s) Hulsbos, F., Andersen, I., Kessels, J., & Wassink, W.
Jaar 2012

Titel Network Awareness Tool: Social Learning Browser for visualizing, analysing and managing social networks
Auteur(s) Laat, M. de, & Schreurs, B.
Jaar 2011

Titel Gespreid leiderschap in scholen, Een dag met Jim Spillane
Beschrijving Mesomagazine 29(168) , 4-7
Auteur(s) Wassink, H., Mioch, R., & Veen, K. van
Jaar 2009

Titel Loopbaanontwikkeling. Onderzoek naar competenties
Beschrijving Proefschrift
Auteur(s) Kuijpers, M.A.C.T.
Jaar 2003

Titel Toolbox praktijkonderzoek
Beschrijving Checklists voor onderzoeksinstrumenten
Auteur(s) Evers, Van Dyck, Sins, Aben, Gerritsma, Jellema-van der Meulen, Mitzschke & De Haan
Jaar 2013

Nog vragen?

Leraar24, het LerarenOntwikkelFonds en de Kennisrotonde helpen je graag.

Stel je vraag!

Geef jouw waardering: (klik om te waarderen)

Schrijf zelf een reactie

Als je je e-mailadres invult kunnen wij reageren op je reactie. Het e-mailadres wordt niet op de site getoond.

Leraar24 staat het delen, aanpassen en gebruiken van de gepubliceerde content op deze website toe, tenzij anders aangegeven, onder de voorwaarden in de Disclaimer.

Gerelateerd