Slapen en bewegen

NIHC | bijgewerkt op 10 juni 2016

Biopsychologische factoren als slapen, eten en bewegen hebben invloed op schoolprestaties en leermotivatie, zo blijkt uit diverse onderzoeken van het programma Slapen, eten en bewegen: voorwaarden voor leren. Dit programma maakt deel uit van de pijler Leren (educatie) van het onderzoeksprogramma Hersenen & Cognitie: Maatschappelijke Innovatie in gezondheidszorg, educatie en veiligheid.

Een kind dat goed is uitgerust, geen honger heeft en zich fit voelt, kan zich beter concentreren, is gemotiveerder en kan beter leren. Veel kinderen en jongeren hebben echter slaapproblemen en last van mentale vermoeidheid. Ook zijn er veel kinderen die niet goed en op het verkeerde moment eten, die het ontbijt overslaan of die op school en thuis te weinig beweging krijgen. Dit dossier belicht wat er bekend is uit onderzoek naar slapen en bewegen.

Wat weten we?

Leerlingfactoren zijn van invloed op schools presteren en de motivatie van leerlingen, zo wijzen onderzoeken uit dit programma uit. Daarbij gaat het om de leeromgeving – school, leraar, gezin – maar onder andere ook om slapen, conditie en beweging.

Actieve leerlingen presteren bijvoorbeeld beter op taken waarbij ze zich moeten concentreren, dan minder actieve scholieren. Dat blijkt uit een onderzoek onder 440 eerste- en derdeklassers uit het voortgezet onderwijs (Van Dijk, 2015). Deze studie, waarbij fysieke (in)activiteit van leerlingen werd gemeten en gekoppeld aan cognitief functioneren, leerprestaties en welbevinden, is een van de eerste in zijn soort.

Concentratie

Met een bewegingsmeter op het been werd hun bewegingsgedrag een week lang gemeten. Er is een positief verband gevonden tussen fysieke activiteit en executieve functies, zoals je kunnen focussen en je niet af laten leiden. En executieve functies hebben weer een positieve invloed op leerprestaties. Toch kon in dit onderzoek een direct verband tussen beweging en betere leerprestaties bij deze groep niet worden aangetoond.

Meisjes kunnen zich beter concentreren wanneer zij naar school lopen of fietsen. Bij jongens was dat niet zo. De onderzoekers vermoeden dat meisjes meer last hebben van stress. Ze zouden zich door inspanning voor schooltijd beter kunnen ontspannen op school en zich daarom beter kunnen concentreren.

Slaap

Dat slaap belangrijk is om overdag goed te kunnen functioneren is al wat langer bekend. Maar die kennis is vooral gebaseerd op onderzoek onder volwassenen. In dit onderzoek is een groot aantal studies onder zo’n 36.000 kinderen van 5 tot 12 jaar geanalyseerd (Astill-Schutte, 2015). Kinderen die onvoldoende slapen, hebben moeite met complexe taken, presteren minder op school en hebben meer gedragsproblemen. Daarnaast zijn het gedrag en de prestaties van kinderen in de leeftijd tot 18 jaar gemeten en zijn EEG-metingen bij hen gedaan. Ook uit dit onderzoek blijkt bij kinderen een belangrijke samenhang tussen slapen en functioneren.

Examenstress

Ook is gekeken naar het effect van schooltijden en examenstress op slaap bij adolescenten van 17 en 18 jaar. Leerlingen sliepen bijna een uur minder tijdens schooldagen dan in hun vrije tijd. Het slaaptekort compenseren ze met een diepere slaap. In examenweken slapen ze nog een half uur korter. Maar dat konden ze niet meer opvangen door efficiënter te slapen.

Referenties

Van Dijk, M.L. (2015). Physical Activity, Cognitive Performance and Academic Achievement in Adolescents. Findings From The GOALS Study. Open Universiteit, Heerlen. Proefschrift.

Astill-Schutte, R.G. (2015) Don’t let the bedbugs bite. Sleep’s beneficial effects on childhood cognitive development. VU Amsterdam.

MOOC Puberbrein: brein, leefstijl en leren. Gratis online cursus over hoe omgevingsfactoren het functioneren van de hersenen van de adolescent beïnvloeden.

Dat betekent voor de praktijk

Bewegen

Leerlingen gaan in de eerste jaren van het voorgezet onderwijs steeds minder bewegen. Vooral in het weekend (met name op zondag) zijn ze minder actief. Terwijl fysieke activiteit niet alleen goed is voor hun gezondheid maar ook voor hun concentratie. Scholen, maar ook ouders hebben hierin een taak. Beide kunnen een fysiek actieve levensstijl van brugklassers proberen te behouden en te stimuleren. Door bijvoorbeeld adolescenten zo veel mogelijk naar school te laten lopen of fietsen.

Slapen en aandacht

Kinderen die langer slapen, kunnen hun aandacht niet beter vasthouden dan korter slapende kinderen. De onderzoekers wijzen erop dat de kinderen zich sowieso nog niet zo goed kunnen focussen. De verbindingen tussen de frontale en pariëtale hersengebieden zijn bij kinderen nog niet volledig ontwikkeld. En juist deze verbindingen zijn belangrijk voor het vasthouden van aandacht.

Maar terwijl volwassenen erg afhankelijk zijn van slaap om nieuwe vaardigheden goed te onthouden, kunnen kinderen dat ook al goed gedurende de dag consolideren. Dus dat zou dan een voordeel kunnen zijn. Toch is het belangrijk dat kinderen voldoende slapen. Kinderen die onvoldoende slapen, hebben moeite met complexe taken, presteren minder op school en hebben meer gedragsproblemen.

Handreikingen

Voldoende beweging

Adolescenten brengen een groot deel van hun tijd op school door en doen dat vooral zittend. Middelbare scholen kunnen fysieke activiteit bevorderen door extra gymlessen in te roosteren. Ze kunnen leerlingen tijdens pauzes of tussenuren ook de mogelijkheid geven zich fysiek in te spannen door activiteiten aan te bieden.

En ouders, scholen en gemeenten kunnen actief forenzen naar school aantrekkelijk maken voor leerlingen. Door te zorgen voor goede en veilige fietsen en fietsroutes, een fietsenstalling op school en een veilige verkeerssituatie rond de school.

Voldoende slaap

Leerlingen houden hun aandacht niet per se beter vast als ze meer slapen. En ze kunnen nieuwe vaardigheden beter dan volwassenen overdag consolideren. Toch moeten ouders ervoor zorgen dat hun kinderen voldoende slaap krijgen, omdat ze anders problemen kunnen  krijgen met complexe taken, schoolprestaties en gedrag. Dat geldt ook voor adolescenten, zeker in hun examenperiode.

In Gesprek

Voor vragen over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Renate de Groot, van de Open Universiteit.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.

In Gesprek

Voor vragen over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Renate de Groot, van de Open Universiteit.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.