Ook jij hebt eenzame leerlingen in de klas: zo help je ze

In iedere klas zitten 2 tot 3 leerlingen die zich eenzaam voelen, ook al op de basisschool. Dat kan leiden tot mentale problemen en problemen bij het leren. Hoe herken je eenzaamheid bij leerlingen? En wat kun je als leraar doen om ze te helpen?

Volgens het CBS is 10 procent van de 15-plussers ‘sterk eenzaam’. Kijk je naar de groep die zich ‘enigszins’ eenzaam voelt, dan liggen die cijfers nog veel hoger. Het percentage Nederlandse jongeren dat zich ‘enigszins’ tot ‘sterk’ eenzaam voelt, steeg vorig jaar van 43% naar 48%, zo bericht het RIVM. Ook onder basisschoolleerlingen komt eenzaamheid voor. Volgens onderzoek van Universiteit Utrecht zitten er in iedere klas 2 tot 3 kinderen die zich eenzaam voelen.  

Maak het bespreekbaar

In het rapport Eenzaamheid: wat jij als onderwijsprofessional kunt doen van het Trimbos-instituut vind je handvatten om eenzaamheid te herkennen en leerlingen te helpen. “Dat begint bij het niet onderschatten van het probleem en het bespreekbaar maken van het onderwerp”, vertelt Jolanda van Gerwe. Met Stichting Join Us wil ze eenzaamheid bij jongeren bespreekbaar maken en dit effectief aanpakken. 

“Praten over eenzaamheid is niet makkelijk, want er rust een taboe op en jongeren schamen zich ervoor. Toch kan een gesprek met een leraar een groot verschil maken.” Uit gesprekken met jongeren weet Van Gerwe dat juist een laagdrempelig gesprek grote impact kan hebben. “Het hoeft niet zwaar te zijn en je hoeft ook niet alles voor een leerling op te lossen. Het is vaak genoeg om te benoemen wat je opvalt, en te vragen hoe het echt met een leerling gaat.”

Om leraren daarbij te helpen, stelde Stichting Join Us in samenwerking met jongeren een lijst met inspiratievragen op. “Vragen waarvan jongeren zeggen: ik had het fijn gevonden als mijn leraar dit aan me gevraagd had.” Wat opvalt is dat het woord eenzaamheid niet voorkomt in de lijst. Dat blijkt te beladen. Het zijn vragen als: ‘Met welk gevoel ga je ’s ochtends naar school?’. En: ‘Heb je leuke dingen om naar uit te kijken?’.

Goed in je vel-onderwijs

Johan van de Vossenberg en Thomas Mols, docenten op het Commanderij College Gemert, herkennen dat praten leerlingen lucht kan geven. In hun onderwijs zetten ze in op ‘connectie boven curriculum’, omdat ze ervan overtuigd zijn dat je pas tot leren komt als je goed in je vel zit. 

Van de Vossenberg: “Door het voeren van open gesprekken komen we erachter wat leerlingen bezighoudt. We vragen wat iemand doet in zijn vrije tijd, en met wie. Als we na een aantal gesprekken merken dat een leerling eigenlijk nooit iets afspreekt, vragen we bijvoorbeeld: ‘Hoe voelt dat? Zou je niet een keer samen met iemand iets willen doen?’”

Taboe eraf

Als leraar is het meestal niet jouw taak om oplossingen aan te dragen, waarschuwt Van de Vossenberg. “Stel vragen. Benadruk niet hoe vervelend je het vindt voor de leerling. Een leerling moet gewoon kunnen zeggen dat die eenzaam is, alleen zo halen we het taboe van eenzaamheid af. Vervolgens heeft de leerling ruimte nodig om zelf een oplossing te vinden.”

Struikelblokken

Eenzaamheid herkennen in een leerling is niet altijd makkelijk. Soms zetten jongeren bewust een masker op, omdat ze zich schamen voor hun eenzaamheid. Anderen lijken misschien veel vrienden om zich heen te hebben, maar zijn toch eenzaam omdat ze geen verbinding voelen. Daarom adviseert Jolanda van Gerwe vooral te luisteren en je eigen oordelen en adviezen voor je te houden. “Er zijn jongeren die te horen krijgen: ‘Maar jij kunt toch niet eenzaam zijn? Je bent zo knap!’. Of: ‘Je zit toch op voetbal? Daar kun je vast wel vrienden maken’. Daar heeft echt niemand iets aan.”

Ontmoetingen stimuleren

Wat volgens Thomas Mols en zijn collega soms wel helpt, is een leerling een klein duwtje in de rug te geven. “Ik had een leerling die altijd alleen zat. Toen ik er in een gesprek achterkwam dat ze heel creatief was en anime-tekeningen maakte, heb ik haar over andere leerlingen verteld die dat ook deden. Nu zitten ze in de pauze met elkaar te tekenen.”

Ook dankzij de spelletjesclub en de sportklas die op het Commanderij College zijn opgericht, ontstaat verbinding tussen leerlingen. Johan van de Vossenberg: “Leerlingen doen daar in hun eigen tijd aan mee. Ze vinden er aansluiting bij leeftijdgenoten met dezelfde interesses. Dit werkt door onder schooltijd, want ik zie diezelfde leerlingen nu in de pauze spelletjes met elkaar spelen. Aan de sportklas doen de sportieve leerlingen mee, maar ook een aantal die gewoon contact zoeken. Die clubs zijn een laagdrempelige manier om mee te doen.”

Het creëren van ruimte om elkaar op verschillende manieren in de school te ontmoeten, is belangrijk voor het tegengaan van eenzaamheid, zegt ook Mols. “Jonge mensen moeten er nog achter komen wie ze zijn en wat ze leuk vinden. Zodra ze dat weten, kunnen ze aansluiting vinden bij gelijkgestemden.” 

Meer weten?

• De handreiking Eenzaamheid: wat jij als onderwijsprofessional kunt doen biedt praktische handvatten, waaronder een lijst met signalen die kunnen wijzen op eenzaamheid. 
• Het gesprek aangaan met een leerling? Stichting Join Us heeft gesprekstips en voorbeeldvragen.