Leerlingen uitdagen op hun eigen niveau? Dat bereik je met formatief evalueren
Bij formatief evalueren draait het om inzicht krijgen in hoe leerlingen leren, om ze zo verder te helpen in hun leerproces. Op basisschool Het Octaaf in Elburg hebben de leerkrachten deze aanpak omarmd en zij én hun leerlingen plukken daar de vruchten van. Groep 8-leerkracht Karl Pul: “Mijn leerlingen zitten veel relaxter in de klas, omdat ze op hun niveau werken.”
Formatief evalueren (ook wel bekend als formatief handelen) is een aanpak die inzicht geeft in het leerproces van leerlingen. Als leraar haal je continu informatie op om te ontdekken waar je leerlingen staan in hun leerproces en daar handel je naar. Hebben leerlingen een doel bereikt of een vaardigheid onder de knie? Dan is het tijd voor de volgende stap. Hebben ze moeite met een doel of vaardigheid? Dan krijgen ze extra instructie en extra tijd om te oefenen, want pas als ze het doel beheersen, is de basis gelegd voor de volgende stap.
Doelen zijn leidend
Een aantal jaar geleden stelden Karl Pul en een collega zichzelf de vraag: kunnen we ons lesgeven verbeteren door niet de methode, maar de doelen leidend te laten zijn? Zijn collega en hij kregen van hun school de ruimte om dit te onderzoeken. Ze testten hun inzichten en ideeën in de praktijk en doken de literatuur in. In het boek Leren zichtbaar maken van John Hattie lazen Pul en zijn collega over formatief evalueren. “Het gaf ons handvatten bij wat we gedeeltelijk al deden, dat zijn we gaan uitbouwen.”
De vijf fasen van formatief evalueren
Judith Gulikers, universitair hoofddocent Wageningen Universiteit, ontwikkelde in 2017 samen met Liesbeth Baartman, lector aan Hogeschool Utrecht, een cyclus om formatief evalueren vorm te geven in de klas. Deze cyclus bestaat uit vijf fasen die met elkaar samenhangen:
- Verwachtingen verhelderen
- Leerlingreactie(s) ontlokken
- Leerlingreactie(s) analyseren en interpreteren
- Feedback geven op die reacties
- Een vervolgstap nemen
Om het leerproces van leerlingen te volgen, is het essentieel dat je de doelen en leerlijn helder voor ogen hebt, zegt Gulikers. “En dat je handelt op wat je waarneemt.”
Leren van fouten
Een doel bevat succescriteria: de tussenstapjes die nodig zijn om het doel te bereiken. Op Het Octaaf bedenken de leerkracht en leerlingen de succescriteria samen. Bij breuken optellen is een van die stappen bijvoorbeeld de noemers gelijkmaken. De leerlingen schrijven de stappen in hun speciale doelenboekje en gebruiken dat als naslagwerk bij het maken van opdrachten. Dit geeft ze eigenaarschap. Karl Pul: “Als leerlingen een fout maken, kunnen ze aan de hand van de succescriteria zelf opsporen waar het misging.”
Leerlingen leren op deze manier dat fouten maken onderdeel is van het leerproces, zegt Judith Gulikers. “Het is voor het pedagogisch leerklimaat heel belangrijk dat leerlingen niet bang zijn om fouten te maken, maar zich er juist van bewust zijn dat ze van die fouten kunnen leren. Daarmee ontdekken leerlingen wat al wel en nog niet lukt en waar ze dus verder mee kunnen werken.”
Reflecteren op vaardigheden
Inmiddels is formatief evalueren op Het Octaaf ingeburgerd op de hele school. Vanaf groep 4 krijgen leerlingen een rapportfolio waarin inzichtelijk wordt gemaakt waar ze staan ten opzichte van een doel, vertelt Pul. “Wij vullen dat als leerkracht in en de leerlingen doen dat ook. Zo leren ze reflecteren op hun eigen vaardigheden.” Dat kunnen leerlingen heel goed, is Puls’ ervaring. Ook in groep 4. “Het is een kwestie van ze het vertrouwen geven en de lat hoog leggen.”
‘Het is een kwestie van ze het vertrouwen geven en de lat hoog leggen’
Werken op verschillende niveaus
Formatief evalueren geeft Harjet Karzijn, leerkracht van groep 6, houvast bij haar instructie. “Dankzij deze aanpak heb ik de doelen veel scherper voor ogen en kan ik gerichter differentiëren.” Leerlingen die een doel beheersen, gaan mee met de leerkrachtondersteuner om buiten de klas aan het volgende doel te werken. De overige leerlingen krijgen extra instructie in de klas. Als ze het idee heeft dat leerlingen het kunnen, zet Karzijn ze aan het werk, waardoor het instructiegroepje steeds kleiner wordt. “Het mooie aan differentiëren op leerdoelniveau is dat je geen sterke of zwakke leerlingen hebt. Een leerling die goed is in rekenen, heeft misschien moeite met klokkijken. Als we dat doel behandelen, blijft hij in de klas, terwijl dezelfde leerling bij een ander doel vooruitloopt. We kijken steeds per doel welke volgende stap elke leerling wil zetten.”
Dat iedere leerling wordt uitgedaagd op zijn eigen niveau, betaalt zich terug in de klas, ziet ook Karl Pul. “Mijn leerlingen zitten relaxter in de klas en hun leerresultaten gaan omhoog.”
Kijkje in elkaars klas
Op Het Octaaf reikt formatief evalueren verder dan het klaslokaal. Leraren doen het ook onderling. Door steeds een ander vak centraal te stellen en lessen samen voor te bereiden en te evalueren, ontstaat een doorlopende leerlijn in de leerdoelen. Judith Gulikers moedigt teambreed formatief evalueren aan. “In het primair onderwijs is dat vaak eenvoudiger dan in het voortgezet onderwijs of op het mbo, maar daar zou je klein kunnen beginnen. Door het eerst op te pakken met alle docenten van een leerjaar of van een bepaald vakgebied.”
Om gericht feedback te kunnen geven op elkaars lessen, nemen leerkrachten op Het Octaaf regelmatig een kijkje in elkaars klas. Harjet Karzijn was onlangs nog bij de kleuters. “Tijdens de rekenles benoemden de leerlingen zelf de succescriteria van tellen. Mijn collega gebruikte dezelfde termen als ik, alleen tekende ze de tussenstapjes in plaats van ze op te schrijven. Doordat de leerlingen gewend zijn aan deze manier van werken, vinden ze het heel normaal om woorden als succescriteria te gebruiken. En ik denk dat het hebben van hoge verwachtingen ook helpt.”
Meer weten?
- Lees meer over formatief evalueren op de themapagina van SLO. Hier kun je ook de speciale uitgave ‘Formatief evalueren: werken aan groei’ downloaden.
- Ontwikkelkracht biedt leertrajecten aan om formatief handelen optimaal te integreren in je onderwijs. Binnen het leertraject ‘Leren zichtbaar maken in elke les’ neem je als schoolteam onder andere een kijkje bij de leerkrachten van Het Octaaf. Dit traject is in samenwerking met universitair hoofddocent Judith Gulikers.
- Lees meer over formatief handelen, evalueren en toetsing op de themapagina van Onderwijskennis. Hier vind je ook het overzichtsartikel Formatief evalueren als doelgericht en interactief proces.
- Op het Dulon College in Ede sluiten studenten het vak verpleegtechnische handelingen af met het spel ‘escape the classroom’. Door deze manier van formatief handelen worden studenten zich bewust van hun kennis en zien ze waar ze kennis missen.
- Wat is vanuit onderzoek bekend over effectief en efficiënt formatief beoordelen? Lees erover op Kennisrotonde.
Referenties
Gulikers, J., & Baartman, L. (2017). Doelgericht professionaliseren. Formatief toetsen met effect! Wat DOET de docent in de klas? . Eindrapport NRO-PPO overzichtsstudie dossiernummer 405-15-722.
