Hoe herken je pestgedrag in de klas en wat kan de leraar doen?

lerarenredactie | bijgewerkt op 06 september 2018

Pesten in de klas en op school is een veel voorkomend probleem van alle tijden. Hoe herken je pestgedrag en hoe ga je als leraar om met pestkoppen? Wat zijn de signalen en de gevolgen van pesten op school en wat is de rol van de leraar?
Kinderen pesten een ander kind

Een veelgebruikte definitie van pesten is van Dan Olweus: ‘Iemand wordt gepest wanneer hij of zij herhaaldelijk en langdurig wordt blootgesteld aan negatieve handelingen door één of meer personen’. Deze definitie is door verschillende bronnen aangevuld met de volgende criteria:

  • Er is sprake van een negatieve bedoeling
  • De negatieve handelingen zijn structureel tegen dezelfde persoon gericht
  • Er is sprake van machtsongelijkheid

Als buitenstaander kan het gedrag van leerlingen die elkaar plagen of ruzie hebben er hetzelfde uitzien als pestgedrag. Van plagen is echter sprake wanneer het gedrag niet structureel tegen dezelfde leerling gericht is en wanneer de machtsongelijkheid niet duidelijk aanwezig is. In het geval van pesten is de intentie duidelijk negatiever van aard.

Mogelijke signalen en gevolgen van pesten

Omdat pesten vaak stiekem gebeurt en vervelend gedrag niet altijd meteen te duiden is als pesten, is het signaleren ervan lastig. Uitschelden of schoppen is makkelijker te signaleren dan buitensluiten of online pesten. Aan de sfeer in de klas is vaak duidelijk merkbaar dat er iets speelt.  Ook kan het gedrag van een leerling die gepest wordt een signaal zijn van pesten in de klas. Signalen van leerlingen die gepest worden zijn:

  • Vaak betrokken zijn bij opstootjes in de klas of op het schoolplein
  • Vaak afwezig zijn
  • Vaak met een bijnaam aangesproken worden door klasgenoten
  • Vaak klagen over hoofdpijn, buikpijn en andere soortgelijke klachten
  • Plotseling slechtere resultaten halen
  • Regelmatig als laatste gekozen worden bij het indelen van groepjes
  • Vaak alleen zijn tijdens pauzes
  • Eerder komen dan de les begint of als laatste blijven hangen
  • Extreem reageren op kleine plagerijtjes

Pesten als groepsprobleem

Pesten lijkt iets tussen degene die pest en degene die gepest wordt, maar ontstaat in de context van een negatieve groepssfeer.
Kinderen en jongeren zijn in hun proces naar volwassenheid op zoek naar grenzen. Die ruimte hebben ze nodig om te ontdekken waar maatschappelijke en persoonlijke grenzen liggen en hoe je daarmee omgaat. In elke groep zijn normen, waarden, regels en overtuigingen en ontstaat er een hiërarchie. In het geval van gezond groepsgedrag zal iemand met afwijkend gedrag terechtgewezen worden met de bedoeling om diegene bij de groep te houden. Wordt iemand bij afwijkend gedrag terechtgewezen met de bedoeling hem buiten de groep te zetten, zodat de band tussen de anderen sterker wordt, dan kan gesproken worden van een sociaal onveilige groep. Voor iedereen in de groep is het dan onveilig, niet alleen voor degene die gepest wordt. Degenen die pesten moeten hun positie zien te behouden en zij hebben daarvoor bevestiging nodig van groepsleden. Degenen die mee lachen of zich op de achtergrond houden zijn bang zelf mikpunt te worden van het pesten. De verschillende rollen liggen namelijk niet vast. Wie in een andere groep gepest is kan zelf pestgedrag gaan vertonen om te voorkomen weer de zondebok te worden.

Normaal groepsgedrag kenmerkt zich door

  • Het corrigeren van elkaar als iemand zich niet gedraagt volgens de groepsregels
  • Bij het corrigeren de intentie te hebben om de groep bij elkaar te houden

Onveilig groepsgedrag kenmerkt zich door

  • Elkaar te corrigeren op groepsregels of normen die arbitrair zijn en die steeds weer ongunstig uitvallen voor het gedrag of het uiterlijk van een bepaalde klasgenoot
  • Gedrag gericht op het vasthouden of versterken van de eigen positie in de hiërarchie
  • Degenen die afwijken of zich niet kunnen verweren worden buiten de groep gezet

Invloed krijgen op pestgedrag

  • Realiseer je dat je hoe dan ook de norm bepaalt, ook als je niets doet, geen regels stelt en niet ingrijpt.
  • Neem vanaf de eerste les de leiderschapsrol in en stuur in een vroeg stadium de groepsnormering.
  • Neem signalen of klachten van leerlingen of ouders over pesten altijd serieus.
  • Vermoedt je een pestprobleem: laat betrokkenen weten dat u ziet wat er gebeurt en bied aan te willen helpen. Hou de vinger aan de pols, maar grijp niet direct in. Geef leerlingen de kans het zelf op te lossen, eventueel met uw aanwijzingen.
  • Maak het leerlingen makkelijk om met vragen te stellen over pesten en verlaag de drempel door duidelijk te zijn over hoe je hiermee omgaat.
  • Maak leerlingen bewust van hun eigen invloed op de sfeer in de groep en stuur daar ook op.
  • Erken dat ook in jouw klas wordt gepest en geef toe als je niet weet wat te doen, het zorgt voor relativering en maakt de stap naar het vragen van hulp kleiner. Pesten is een ingewikkeld proces en vindt ook nog meestal buiten het zicht van de leraar plaats. Onzekerheid met collega’s delen creëert een klimaat waarin je je kwetsbaar naar elkaar op kunt stellen Waardoor je elkaar kunt ondersteunen en samen tot oplossingen kunt komen.

Veilig schoolklimaat

Per 1 augustus 2015 zijn scholen in het primair- en voortgezet onderwijs verplicht zorg te dragen voor een veilige school. Wat betekent dit voor uw school?
De wet schrijft voor dat scholen:

  • Aan een inspanningsverplichting moeten voldoen om een actief veiligheidsbeleid te voeren
  • Het effect van het veiligheidsbeleid periodiek moeten monitoren

De school moet de volgende taken bij tenminste één medewerker beleggen:

  • Het coördineren van anti-pestbeleid
  • Het fungeren als vast aanspreekpunt in het kader van pesten

Meer informatie over de wet en instrumenten om vorm te geven aan deze nieuwe verplichtingen kunt u vinden op de website van Stichting School & Veiligheid.

Online en offline pesten

Online pesten gebeurt wellicht buiten de school, maar het ruziën en pesten gaat op school door. Online en offline pesten lopen voor jongeren door elkaar. Zij maken geen onderscheid. De aanpak is hetzelfde, het signaleren is alleen lastiger. Meer informatie over online pesten lees je in het artikel Digitaal pesten: wat is het en wat kun je ertegen doen? 

Hulp en advies over pesten voor leerlingen

Leerlingen van het po en vo kunnen bij het platform Pestweb en de Kindertelefoon terecht voor een luisterend oor en advies bij pesten op school.

Meer informatie over pesten in de klas en op school

bijlagen

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.