onderzoek
po
vo

Aangepaste leerwegen voor 10-14 jarigen

Moet de overgang van primair naar voortgezet onderwijs anders worden vormgegeven voor leerlingen van tien tot en met veertien jaar met specifieke onderwijsbehoeften? Deze vraag stelden vier schoolbesturen zich in 2007. De besturen ontwikkelden een aangepaste leerweg voor leerlingen van tien tot en met veertien jaar. Doelgroep waren met name leerlingen voor wie het keuzemoment naar het voortgezet onderwijs te vroeg komt en/of kwetsbare leerlingen die zich onvoldoende ontwikkelden en/of leerlingen die meer doener dan denker zijn.

In de onderzoekspublicatie Ieder talent telt wordt de ontwikkeling van twee aangepaste leerwegen voor leerlingen van tien tot en met veertien jaar beschreven. Waar mogelijk worden deze met elkaar vergeleken. Het gaat om de 10-14 School in Zeist, waar op dat moment al een jaar ervaring was opgedaan met de aangepaste leerweg, en om het Tiener College in Gorinchem, waar zo’n leerweg werd voorbereid. Onderzoekers van CPS volgden en ondersteunden de schoolbesturen drie jaar lang in hun proces om te komen tot de oprichting van een aparte overgang voor deze doelgroepleerlingen.

Overgang naar het vo soms lastig

De meeste leerlingen verlaten het primair onderwijs (po) op twaalfjarige leeftijd. Als zij in groep 8 zitten, maken hun ouders, de school en zijzelf een keuze voor het type vervolgonderwijs. Niet voor alle kinderen verloopt de overgang naar het voortgezet onderwijs (vo) echter vlekkeloos. Zo valt in de kaderberoepsgerichte leerweg en in de basisberoepsgerichte leerweg van het vmbo op zwakke scholen maar liefst ongeveer vijftig procent van de leerlingen voortijdig uit. Een kwart daarvan is jonger dan veertien jaar (Inspectie van het Onderwijs, 2007-2008). In diverse publicaties (Onderwijsraad2005aministerie van OCW, 2008) is de laatste jaren aandacht gevraagd voor de problemen die deze kwetsbare groep ondervindt bij de overgang van de basisschool naar het voortgezet onderwijs.

Oorzaken moeizame schoolovergang

Deze overgangsproblematiek kent verschillende oorzaken. Om te beginnen het moment van kiezen: leerlingen zijn pas elf of twaalf jaar als wordt bepaald of zij naar vmbo, havo of vwo gaan. Ook het steeds definitievere karakter van de keuze speelt een rol. De overstapmogelijkheden zijn tegenwoordig in de praktijk beperkt. Voor leerlingen die niet op de goede plek zitten, is het lastig om in te stromen in een ander onderwijstype.

Daar komt nog bij dat het onderwijsaanbod in de klas niet altijd past bij alle leerlingen. Met name voor leerlingen die een voorkeur hebben voor ‘doen’ in plaats van ‘denken’ kan dit een probleem zijn (Herwijer, 2008; Onderwijsraad, 2010). In het voortgezet onderwijs heerst bovendien een heel ander pedagogisch klimaat dan op de basisschool. Niet alle leerlingen gedijen daarbij. En dan is er nog het risico dat een ‘knip’ ontstaat in de doorlopende leerlijn voor wat betreft taal/lezen en rekenen.

Ideeën voor een soepeler overgang

Er bestaan verschillende ideeën om leerlingen die moeite hebben met de overstap te kunnen helpen. Ook is onderzoek gedaan naar doorgaande leerlijnen po-vo (Haaksma-Oostijen e.a., 2008). Het onderwijs gebruikt deze informatie om de zogenoemde ‘warme overdracht’ zo goed mogelijk te laten verlopen.

De overheid biedt scholen ruimte om zelf te experimenteren met oplossingen door beleid te ontwikkelen dat het inrichten van ‘passende arrangementen’ faciliteert. Verschillende scholen zijn zelf aan de slag gegaan met het ontwikkelen van dergelijke arrangementen. In hoeverre deze werken (op de lange termijn) en of ze overdraagbaar zijn naar andere scholen, is echter nog niet bekend, doordat onderzoek ontbreekt.

Uitstellen van het keuzemoment

Een van de mogelijke oplossingen voor de overgangsproblematiek is het uitstellen van het keuzemoment. Bijvoorbeeld door voor leerlingen van tien tot en met veertien jaar een Juniorcollege op te richten, waar zij een leerroute op maat krijgen aangeboden. Pas aan het eind van de tweede klas stromen zij dan door naar een reguliere vorm van voortgezet onderwijs (OESO 2007; Luyten, 2008; Onderwijsraad, 2010). Op sommige scholen wordt daar al mee geëxperimenteerd.

Stappen naar een 10-14 school

De publicatie Ieder talent telt beschrijft de stappen die kunnen worden gezet om te komen tot een school of onderwijssetting voor 10- tot en met 14-jarigen. De publicatie is gebaseerd op literatuuronderzoek en ervaringen uit de praktijk. In nauwe samenwerking met vier schoolbesturen voor primair en voortgezet onderwijs (twee po- en twee vo-besturen) is een begin gemaakt met het zoeken naar een wenselijke en passende onderwijsomgeving.

Uit de hoofdvraag zijn zes deelvragen afgeleid. Deze zijn nader onderzocht en getoetst aan de praktijk van onder andere het Tiener College. Het gaat om de volgende vragen:

  1. Leerlingkenmerken: wie is de leerling? Hoe valt deze te typeren? Voor welke leerlingen is de aangepaste leerweg bedoeld?
  2. Docentkenmerken: wie is de docent? Welke docentvaardigheden zijn nodig?
  3. Ouders: welke betrokkenheid van de ouders wordt nagestreefd? Welke vorm van partnerschap is zichtbaar?
  4. Onderwijsarrangement: welk onderwijsarrangement is nodig? Hoe is het arrangement vormgegeven?
  5. Instroom leerlingen: welke criteria zijn van belang bij de instroom? En bij doorstroom en uitstroom?
  6. Randvoorwaarden: welke randvoorwaarden hebben een rol gespeeld? Wat kan gezegd worden over leeromgeving, huisvesting, financiën en organisatie?

Tips voor scholen

Alle deelvragen hebben aanbevelingen opgeleverd. Deze zijn bedoeld als advies aan besturen/scholen, die ook overwegen een aangepaste leerweg voor leerlingen van tien tot en met veertien jaar in te richten. Enkele belangrijke uitkomsten van het onderzoek van CPS zijn:

  • Het is noodzakelijk om de aangepaste leerweg voortdurend te toetsen aan de maatschappelijke relevantie ervan. Om het bestaansrecht van de school te onderbouwen, moet een antwoord gevonden worden op de volgende vragen: waarin is deze leerweg anders dan de reeds ontwikkelde leerwegen? Wat maakt dat een kind dat deze leerweg volgt wel gemotiveerd doorstudeert en zijn leerweg kan afronden? Kortom de toegevoegde waarde van deze onderwijssetting vraagt een voortdurende reflectie op het handelen.
  • Het is belangrijk om goed af te stemmen en te communiceren met ouders van negenjarige kinderen die wellicht zullen instromen in de aangepaste leerweg. De communicatie moet onder meer gaan over instroomeisen en beroepsperspectief.
  • Het is essentieel om ouders en docenten al in het voorbereidingsproces bij de aangepaste leerweg te betrekken om het draagvlak te vergroten en het bestaansrecht van de school toe te lichten.
  • Een setting waarin de theorie praktisch kan worden verwerkt door de leerlingen zorgt ervoor dat de resultaten van taal, lezen en rekenen verbeteren en dat het kind zich sociaal en emotioneel gewaardeerd en gerespecteerd voelt.

Verder bevat de publicatie een vragenlijst voor ouders van 10- tot en met 14-jarigen en een beschrijving van een docentprofiel (10-14 School).

Ministerie onderzoekt 10-14 onderwijs

Het ministerie van OCW laat een proef uitvoeren rond het zogenoemde 10-14 onderwijs. Zie hierover onder andere de brief van minister Slob aan de Tweede Kamer van 1 mei 2018. De proef wordt gemonitord door onderzoeks- en adviesbureau Oberon.

Auteur(s)
Loman, E., e.a.
Jaar
2008

Auteur(s)
Herweijer, L.
Jaar
2008

Auteur(s)
Inspectie van het Onderwijs
Jaar
2008

Auteur(s)
OESO
Jaar
2007

Auteur(s)
Ministerie van OCW
Jaar
2008

Auteur(s)
Luyten, H.
Jaar
2008

Auteur(s)
Onderwijsraad
Jaar
2010

Auteur(s)
Onderwijsraad
Jaar
2005

Beschrijving
Dit advies geeft drie aanbevelingen als antwoord op de vraag hoe de aansluiting tussen opleidingen kan verbeteren: verantwoordelijkheid voor doorlopende trajecten; extra leerperioden; loopbaanondersteuning op de korte en lange termijn.
Auteur(s)
Onderwijsraad
Jaar
2005

Auteur(s)
Crone, E.
Jaar
2008

Auteur(s)
Esquith, R.
Jaar
2007

Auteur(s)
Feldhusen, J.F.
Jaar
1996

Auteur(s)
Hamstra, D.G. & Ende, J. van den
Jaar
2006

Auteur(s)
Jolles, J.
Jaar
2007

Auteur(s)
Letschert-Grabbe, B.
Jaar
2008

Beschrijving
NRC Handelsblad (15 december 2008)
Auteur(s)
Liempt, P. van
Jaar
2008

Auteur(s)
Luyten, H.
Jaar
2008

Auteur(s)
Mulder, L., Hoeven, A. van der, Vierke, H., Veen, I. van der & Elshof, D.
Jaar
2009

Beschrijving
Paper gepresenteerd tijdens Onderwijs Research Dagen in Eindhoven
Auteur(s)
Schokker, T.
Jaar
2008

Auteur(s)
Smid, N.
Jaar
2007

Auteur(s)
Boer, H. de, Bouwman, A., Jansen, L., Kunstman, H. & Paalman, I.
Jaar
2010


E-mailadres wordt niet gepubliceerd. Hiermee kunnen wij reageren op je bericht.