Zo profiteert iedereen van een combinatieklas
Lesgeven in een combinatieklas is net even anders. Hoe pas je je lessen aan, zodat je als leraar voldoende aandacht hebt voor alle leerlingen? Zo wordt de combinatie van leerjaren een meerwaarde voor iedereen.
Transcript
Een video van Leraar24 waarin door docent Lennart van der Meulen wordt uitgelegd wat de voordelen zijn van het werken in een combinatieklas in het basisonderwijs.
Lennart zit en richt zich tot de camera. Deze beelden worden afgewisseld met beelden uit het klaslokaal waarbij hij lesgeeft, instructies uitdeelt, leerlingen samenwerken en sfeerbeelden van de lesdag.
LENNART TEGEN KLAS: “Lieve schatjes, we gaan zo meteen lekker met de dag beginnen. Waarbij ik hier start met groep 6 en dan is groep 5 zelfstandig bezig. Gewoon het eerste werkuur.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Twee leerjaren in één klas. Ja dat is eigenlijk onwijs leuk. Het mooie daarvan is dat de kinderen onwijs veel van elkaar kunnen leren. En daar zet ik eigenlijk heel veel van mijn les op in. Het stukje samen zijn. Echt het stukje samen leren en elkaar dus ook verder helpen.”
LENNART TEGEN CAMERA: “En dat helpt heel erg voor de zwakkere leerling. Die gaan echt omhoog, maar de sterkere leerlingen die hebben ook zeker profijt omdat ze gewoon kunnen leren uitleggen. Negentig procent leer je als je uitlegt. Doordat ze het samen oefenen, dus de sterkeren en de zwakkeren, leren ze het allebei.”
LENNART TEGEN CAMERA: “En dus door veel activiteiten samen te doen, heb je dus echt één klas. Dus niet twee aparte. Niet groep 5 niet groep 6, maar we hebben de gouden bananen. Wij zijn samen één klas.”
LENNART TEGEN KLAS: “Groep 5, jullie gaan zo zelfstandig aan de slag. Kijk op je werktaak wat je moet doen. Kijk wat je kunt doen en als het niet lukt om je les of doel te doen, ga je bezig met een ander doel.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Instructie aan twee groepen tegelijk. Je zou eerst denken dat is toch moeilijk. Orde, orde, maar dat valt reuze mee.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Eigenlijk doe ik altijd een zelfstandig werkuur en haal ik groep 5 bij mij. Groep 6 moet zelfstandig werken. Dat noem je uitgestelde aandacht en dan moeten ze dus even wachten met hun vragen. En gaan ze door naar een ander vak. En op die manier zorg je er dus voor dat ze altijd wel iets kunnen doen terwijl ik de instructie geef.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Vervolgens komt de andere groep en dan geef ik die instructie. En dan kunnen ze daarna lekker verder. Daarbij gebruik ik ook heel veel werkvormen waardoor eigenlijk niemand hoeft te wachten.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Waaronder bijvoorbeeld ‘mix en ruil’. Waarbij ze elkaar tegenkwamen, een high five gaven en dan liepen ze met een kaart rond. Dan noemden ze de tafelsom op en wisselden daarna van kaart.”
Leerlingen lopen door het klaslokaal, geven high fives en wisselen kaartjes uit.
LEERLINGEN: “Weet jij hem?
- “Ja.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Zo’n werkvorm is heel fijn, want dan zorg je ervoor dat op het moment dat leerlingen het niet weten, ze het antwoord soort samen bedenken of voorgezegd krijgen. En dat ze het de volgende keer wel weten.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Daarnaast hadden we ook de werkvorm waarbij ze door de klas heen moesten lopen en kaartjes met sommen moesten beantwoorden. En sommigen vonden dan een som heel moeilijk, maar dan heb je daar toevallig iemand bijstaan die heel goed is. Waardoor je het samen oplost.”
LENNART TEGEN CAMERA: “En misschien snapt diegene het dan nog steeds niet helemaal, maar heeft hij het wel al een keer gedaan. Als je het elke week doet, gaat dit uiteindelijk helpen om zo’n zwakkere leerling omhoog te helpen.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Ik heb in mijn groep 5/6 leerlingen werken op groep 4 niveau, die gewoon wat zwakker zijn. In bepaalde vakken. En kinderen die op groep 7 niveau werken omdat ze heel sterk zijn. Ja dat heb je er tussen zitten, maar dat maakt het juist zo mooi omdat je elkaar dan kan helpen.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Het samenwerken kan een uitdaging zijn. Maar dan kom ik weer terug op het vorige: je moet heel duidelijk zijn in je verwachtingen, dus wat gaan ze precies doen? En wat moeten ze doen? En ik leg een werkvorm ook heel vaak stil. Ok, hoe gaan we dit doen? Ok, hier gaan we opletten. Vergeet je complimentjes niet te geven. Dat soort dingen.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Ja, de eerste keren. Ik ga je garanderen, dan gaat het een beetje chaos worden. Daar is niks aan te doen, maar als je het vaker doet dan leer je het vanzelf. Dan leren de kinderen het vanzelf om het beter te doen.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Er zitten altijd wel nadelen aan. Soms is het wel eens lastig als er moeilijke onderwerpen aan bod komen. Dat je dan wel wat meer tijd nodig hebt voor de ene groep. En als er dan ook nog een moeilijke les is bij groep 6 bijvoorbeeld, dan is dat soms best wel lastig om even te switchen.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Maar eigenlijk kan je alles soort van pakken door gewoon samen te gaan werken met de kinderen. Dus zorgen dat ze echt samen dingen gaan oplossen. Eigenlijk loop ik haast tegen geen problemen aan, omdat je het samen met de kinderen oplost.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Het werken in een combinatieklas zeker binnen deze school met unitonderwijs waar ik de kinderen twee jaar achter elkaar heb: ik vind het geweldig. Als groep 6 straks klaar is, gaan ze naar groep 7. Groep 5 wordt dan groep 6. En het mooie daarvan is dat je met die leerlingen dus eigenlijk twee jaar de tijd hebt om ze beter te leren kennen.”
LENNART TEGEN CAMERA: “Daarnaast is dat ook gewoon voor de band heel goed. En je ziet ook op het moment dat je in de klas je nieuwe groep krijgt als het ware, dan weet de helft al hoe je moet werken. Waardoor je binnen no-time die andere helft ook mee hebt. Binnen drie of vier weken misschien, weten ze precies hoe het allemaal werkt hier.”
LENNART TEGEN CAMERA: “En dan kunnen we gewoon kneiterhard aan de slag en kneiterhard plezier hebben.”
Docent Lennart begroet een leerling die het klaslokaal binnenkomt.
Op een witte achtergrond staat het logo van Leraar24: een uitroepteken dat op zijn kant ligt. De tekst Leraar24 staat horizontaal in de steel weergegeven. De punt lijkt op een powerknop. Onder het logo verschijnt: www.leraar24.nl
Als je gewend bent les te geven aan één leerjaar per klas, kan het even schakelen zijn wanneer je voor een combinatieklas of onderwijsunit komt te staan. Misschien denk je bijvoorbeeld dat het veel meer werk is om aan meerdere leerjaren tegelijk les te geven.
Dat hoeft helemaal niet zo te zijn, maar het is wel belangrijk goed na te denken over je manier van lesgeven, en over de manier waarop je de methode gebruikt. Dat zegt Anne van Bijnen, adviseur bij BCO Onderwijsadvies en expert op het gebied van kansrijke combinatieklassen. “Houd je de reguliere methode aan als je een combinatieklas gaat draaien, dan komt de kwaliteit van instructies onder druk te staan. Daarom moet je scherp kijken naar de inhoud van de methodes en het instructiemodel, en de focus op effectiviteit leggen. Bekijk welke instructies je samen kunt voegen, zodat je de hele groep kunt meenemen. Zo win je aan kwaliteit.”
Voordelen voor beide groepen
Lennart van der Meulen is leerkracht van unit 3a (groep 5/6) op basisschool De Gouden Griffel en past deze manier van werken dagelijks toe. Om de lestijd in zijn unit efficiënt in te vullen werkt hij – naast het geven van de noodzakelijke instructies per leerjaar – vooral met gezamenlijke werkvormen. “Coöperatief leren geeft alle leerlingen veel inzicht. Met groep 5 werk ik nu aan minsommen op een getallenlijn, in groep 6 leren ze de getallen onder elkaar zetten. Zo ziet groep 5 heel duidelijk welke stappen ze moeten maken voordat ze bij de lesstof van groep 6 zijn. Meestal willen ze dan ook proberen om de sommen onder elkaar te zetten. Daardoor loop ik vaak voor met de lesstof van groep 5.”
Voor leerlingen uit groep 6 is er ook een meerwaarde: zij merken dat de combinatieklas kan bijdragen aan hun zelfvertrouwen. Van der Meulen: “Ik laat leerlingen graag lesstof aan elkaar uitleggen. Kan een zwakke leerling uit groep 6 iets uitleggen aan een leerling uit groep 5? Dan zorgt dat voor een positieve leerervaring. Bovendien herhaalt die leerling op die manier zelf ook de stof.”
Meer groeivermogen en grotere zelfstandigheid
Van der Meulen ziet vooral voordelen in deze manier van lesgeven. “Het grootste voordeel van combinatieklassen is dat er nog meer groeivermogen is voor leerlingen. Sterke leerlingen uit groep 5 kunnen meedoen met groep 6. En andersom kunnen leerlingen uit groep 6 gemakkelijk een stapje terugdoen als ze ergens moeite mee hebben.” Van der Meulen ziet dat een combinatieklas ook enorm bijdraagt aan de zelfstandigheid van leerlingen. “Als ik instructie geef aan de ene groep, moeten de andere leerlingen zelf aan de slag. Ze weten dat ze mij niet kunnen storen.”
Van der Meulen vindt niet dat differentiëren meer werk is in een combinatieklas. “Iedere klas heeft uitschieters, omhoog of omlaag, deze klas levert mij geen extra werk op. Omdat ik toch al op verschillende niveaus lesgeef, kan ik juist makkelijker differentiëren.”
Kwaliteit van onderwijs voorop
Ook expert Van Bijnen ziet dat combinatieklassen de mogelijkheid bieden om leerlingen meer zelfstandigheid en verantwoordelijkheid te geven. “Leerlingen leren hoe ze zelf doelen kunnen stellen, hoe ze kunnen samenwerken en dingen uitleggen aan anderen. Steek tijd in het aanleren van deze vaardigheden, dat draagt echt bij aan de kwaliteit van het onderwijs.”
Kwaliteit en de behoefte van leerlingen centraal zetten, zou het belangrijkste doel moeten zijn bij het samenstellen van een combinatieklas. De laatste tijd ziet Van Bijnen dat scholen nog verder gaan. “Er is een beweging naar het anders organiseren van het onderwijs, met clusters van meerdere jaargroepen en met het geven van de instructies in kleinere niveaugroepen. Eén van de mogelijkheden is dat je niet de methode, maar de leer- en ontwikkellijnen centraal zet. Leerlingen zijn dan mede-eigenaar van de leerdoelen.”
Hulp van collega’s en schoolleiding
Van Bijnen adviseert scholen die ongewild te maken krijgen met een combinatieklas, bijvoorbeeld door een tekort aan leerlingen of leraren, zo vroeg mogelijk te beginnen met de voorbereiding. “Zie je in het voorjaar al aankomen dat er volgend schooljaar een combinatieklas nodig is? Gebruik die maanden om te leren hoe je verkorte instructie geeft. Vraag daarbij hulp van ervaren collega’s, want je hoeft niet het wiel opnieuw uit te vinden.”
Ten slotte ziet Van Bijnen een heel belangrijke rol voor de schoolleiding. “Schoolleiders moeten beslissingen durven nemen die ondersteunend zijn aan de rol van de leraar. Als je aan alles wat voorbijkomt mee blijft doen, krijg je het rooster niet rond. Dus kijk kritisch en wees niet bang om te schrappen. Ja, dat zijn soms de ‘leuke’ dingen waar dan geen tijd meer voor is, maar uiteindelijk telt de kwaliteit van je onderwijs.”
Tips voor kansrijke combinatieklassen
- Maak een duidelijke planning en houd je daaraan, zodat leerlingen precies weten wanneer ze instructie krijgen en wanneer ze zelf aan het werk zijn.
- Geef leerlingen duidelijkheid over het omgaan met uitgestelde aandacht: wanneer werken ze zelfstandig en wanneer kunnen ze hun vragen stellen?
- Zet extra in op een positieve groepsdynamiek, zodat er in de klas geen eilandjes ontstaan. Maak bijvoorbeeld gemixte tafelgroepjes en laat de leerlingen gezamenlijk een naam bedenken voor hun klas.
- Laat leerlingen elkaar uitleg geven. Doordat ze iets in hun eigen woorden zeggen, komt het vaak beter aan.
- Gaan leerlingen zelfstandig werken? Zorg dat al het materiaal dat ze nodig hebben klaarligt.
Meer weten?
- Goed klassenmanagement zorgt voor een effectieve leeromgeving.
- Aandacht voor groepsvorming en een fijne sfeer is extra belangrijk in de gouden weken aan het begin van het schooljaar.
- Hoe je rekenles geeft in een kansrijke combinatieklas.
- Met welke klas kun je groep 3-leerlingen het beste combineren?
- Zo zet je coöperatieve werkvormen in.
- Kennisrotonde zocht antwoord op de vraag of unitonderwijs betere leerprestaties oplevert dan onderwijs in jaarklassen.
- Een andere vraag die Kennisrotonde onderzocht is welke groepsgrootte bij unitonderwijs de beste leerprestaties oplevert bij onderbouwleerlingen.
