Onderzoek

Aangepaste leerwegen voor 10-14 jarigen

KNOW | Gepubliceerd op 29 november 2013

  • PO
  • VO

Het onderzoek en de daaruit voortgevloeide publicatie Ieder talent telt gaat in op de vraag: Biedt een aparte setting voor leerlingen van tien tot en met veertien jaar een oplossing voor de overgangsproblematiek die leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften ervaren als zij van het primair naar het voortgezet onderwijs gaan?

Deze vraag stelden vier schoolbesturen zich in 2007. Deze besturen ontwikkelden een aangepaste leerweg voor leerlingen van tien tot en met veertien jaar. De doelgroep was met name leerlingen waarvoor het keuzemoment naar het VO te vroeg komt en/of kwetsbare leerlingen die zich onvoldoende ontwikkelden en/of leerlingen die meer doener dan denker zijn.

De publicatie beschrijft de -aanzet tot- de ontwikkeling van twee aangepaste leerwegen voor leerlingen van tien tot en met veertien jaar en, waar mogelijk, worden ze vergeleken. Het gaat om de 10-14 School in Zeist, waar op dat moment al een jaar ervaring is opgedaan met de aangepaste leerweg, en om het Tiener College in Gorinchem, waar zo’n leerweg werd voorbereid. De onderzoekers van CPS volgden en ondersteunden de schoolbesturen drie jaar lang in hun proces om te komen tot de oprichting van een aparte setting voor deze doelgroepleerlingen.

Wat weten we?

De meeste leerlingen verlaten het primair onderwijs (po) op twaalfjarige leeftijd. Als zij in groep 8 zitten, maken hun ouders, de school en zijzelf een keuze voor het type vervolgonderwijs. Niet voor alle kinderen verloopt de overgang naar het voortgezet onderwijs (vo) echter vlekkeloos. Zo valt in de kaderberoepsgerichte leerweg en in de basisberoepsgerichte leerweg van het vmbo op zwakke scholen maar liefst ongeveer vijftig procent van de leerlingen voortijdig uit. Een kwart daarvan is jonger dan veertien jaar (Inspectie van het Onderwijs, 2007-2008). In diverse publicaties (Onderwijsraad 2005a, 2005b); ministerie van OCW, 2008) is de laatste jaren aandacht gevraagd voor de problemen die deze kwetsbare groep ondervindt bij de overgang van de basisschool naar het voortgezet onderwijs.

Deze overgangsproblematiek kent verschillende oorzaken. Om te beginnen het moment van kiezen: leerlingen zijn pas elf of twaalf jaar als wordt bepaald of zij naar vmbo, havo of vwo gaan. Ook het steeds definitievere karakter van de keuze speelt een rol. De overstapmogelijkheden zijn tegenwoordig in de praktijk beperkt. Voor leerlingen die niet op de goede plek zitten, is het lastig om in te stromen in een ander onderwijstype. Daar komt nog bij dat het onderwijsaanbod in de klas niet altijd past bij alle leerlingen. Met name voor leerlingen die een voorkeur hebben voor ‘doen’ in plaats van ‘denken’ kan dit een probleem zijn. (Herwijer, 2008; Onderwijsraad, 2010). In het voortgezet onderwijs heerst bovendien een heel ander pedagogisch klimaat dan op de basisschool. Niet alle leerlingen gedijen daarbij. En dan is er nog het risico dat er een ‘knip’ ontstaat in de doorlopende leerlijn voor wat betreft taal/lezen en rekenen.

Wat zou leerlingen die moeite hebben met de overstap nu kunnen helpen? Hierover bestaan verschillende ideeën, die onder meer verwoord zijn in beleidsnotities van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over ‘passend onderwijs‘. Ook is er onderzoek gedaan naar doorgaande leerlijnen po-vo (Haaksma-Oostijen e.a., 2008). Het onderwijs gebruikt deze informatie om de zogenaamde ‘warme overdracht’ zo goed mogelijk te laten verlopen. De overheid biedt scholen ruimte om zelf te experimenteren met oplossingen door beleid te ontwikkelen dat het inrichten van ‘passende arrangementen’ faciliteert. Verschillende scholen zijn zelf aan de slag gegaan met het ontwikkelen van dergelijke arrangementen. In hoeverre deze werken (op de lange termijn) en of ze overdraagbaar zijn naar andere scholen, is echter nog niet bekend, doordat onderzoek ontbreekt.

Een van de mogelijke oplossingen voor de overgangsproblematiek is het uitstellen van het keuzemoment. Bijvoorbeeld door voor leerlingen van tien tot en met veertien jaar een Juniorcollege op te richten, waar zij een leerroute op maat krijgen aangeboden. Pas aan het eind van de tweede klas stromen zij dan door naar een reguliere vorm van voortgezet onderwijs (OESO 2007; Luyten, 2008; Onderwijsraad, 2010). Op sommige scholen wordt daar al mee geëxperimenteerd.

Dat betekent voor de praktijk

De publicatie Ieder talent telt beschrijft de stappen die kunnen worden gezet om te komen tot een school of onderwijssetting voor 10-14 jarigen. De publicatie is gebaseerd op literatuuronderzoek en ervaringen uit de praktijk. In nauwe samenwerking met vier schoolbesturen (2 Po en 2 VO) voor primair en voortgezet onderwijs is een begin gemaakt met het zoeken naar een wenselijke en passende onderwijssetting.

Uit de hoofdvraag is een zestal deelvragen afgeleid. Deze zijn nader onderzocht en getoetst aan de praktijk van onder andere het Tiener College. Het gaat om de volgende vragen:

  1. Leerlingkenmerken: Wie is de leerling? Hoe valt deze te typeren? Voor welke leerlingen is de aangepaste leerweg bedoeld?
  2. Docentkenmerken: Wie is de docent? Welke docentvaardigheden zijn nodig?
  3. Ouders: Welke betrokkenheid van de ouders wordt nagestreefd? Welke vorm van partnerschap is zichtbaar?
  4. Onderwijsarrangement: Welk onderwijsarrangement is nodig? Hoe is het arrangement vormgegeven?
  5. Instroom leerlingen: Welke criteria zijn van belang bij de instroom? En bij doorstroom en uitstroom?
  6. Randvoorwaarden: Welke randvoorwaarden hebben een rol gespeeld? Wat kan gezegd worden over leeromgeving, huisvesting, financiën en organisatie?

Alle deelvragen hebben aanbevelingen en tips opgeleverd. Deze zijn bedoeld als advies aan besturen/scholen die ook overwegen een aangepaste leerweg voor leerlingen van tien tot en met veertien jaar in te richten.

Handreikingen

De publicatie Ieder talent telt beschrijft de stappen die kunnen worden gezet om te komen tot een school of onderwijssetting voor 10-14 jarigen met daarbij volop aanbevelingen en tips.

Enkele belangrijke opbrengsten van het onderzoek van CPS zijn:

  • Het is noodzakelijk om de aangepaste leerweg voortdurend te toetsen aan de maatschappelijke relevantie ervan. Om het bestaansrecht van de school te onderbouwen, moet een antwoord gevonden worden op de volgende vragen: Waarin is deze leerweg anders dan de reeds ontwikkelde leerwegen? Wat maakt dat een kind dat deze leerweg volgt wel gemotiveerd doorstudeert en zijn leerweg kan afronden? Kortom de toegevoegde waarde van deze onderwijssetting vraagt een voortdurende reflectie op het handelen.
  • Het is belangrijk om goed af te stemmen op en te communiceren met ouders van negenjarige kinderen die wellicht zullen instromen in de aangepaste leerweg. De communicatie moet onder meer gaan over instroomeisen en beroepsperspectief.
  • Het is essentieel om ouders en docenten al in het voorbereidingsproces bij de aangepaste leerweg te betrekken om het draagvlak te vergroten en het bestaansrecht van de school te duiden.
  • Een setting waarin de theorie praktisch kan worden verwerkt door de leerlingen zorgt ervoor dat de resultaten van taal, lezen en rekenen verbeteren en dat het kind zich sociaal en emotioneel gewaardeerd en gerespecteerd voelt.

Verder bevat de publicatie een vragenlijst voor ouders van 10-14 jarigen en een beschrijving van een docentprofiel (10-14 School).

Referenties

Titel Taal en rekenen op de grens van primair en voortgezet onderwijs
Auteur(s) Loman, E., e.a.
Jaar 2008

Titel Gestruikeld voor de start
Auteur(s) Herweijer, L.
Jaar 2008

Titel De staat van het onderwijs Onderwijsverslag 2007-2008
Auteur(s) Inspectie van het Onderwijs
Jaar 2008

Titel Education at a Glance 2007
Auteur(s) OESO
Jaar 2007

Titel Hoofdlijnenbrief 2009-2010
Auteur(s) Ministerie van OCW
Jaar 2008

Titel Empirische evidentie voor effecten van vroegtijdige selectie in het onderwijs
Auteur(s) Luyten, H.
Jaar 2008

Titel Vroeg of laat. Advies over de vroege selectie van het Nederlandse onderwijs
Auteur(s) Onderwijsraad
Jaar 2010

Titel De stand van educatief Nederland
Auteur(s) Onderwijsraad
Jaar 2005

Titel Betere overgangen in het onderwijs. Adviezen voor het verminderen van voortijdige schooluitval en het verkrijgen van een hoger opleidingsniveau in Nederland
Beschrijving Dit advies geeft drie aanbevelingen als antwoord op de vraag hoe de aansluiting tussen opleidingen kan verbeteren: verantwoordelijkheid voor doorlopende trajecten; extra leerperioden; loopbaanondersteuning op de korte en lange termijn.
Auteur(s) Onderwijsraad
Jaar 2005

Titel Het puberende brein
Auteur(s) Crone, E.
Jaar 2008

Titel Teach like your hair's on fire
Auteur(s) Esquith, R.
Jaar 2007

Titel How to Identify and Develop Special Talents. Educational Leadership (feb), 66-69
Auteur(s) Feldhusen, J.F.
Jaar 1996

Titel De vmbo-leerling. Onderwijspedagogische- en ontwikkelingspsychologische theorieën
Auteur(s) Hamstra, D.G. & Ende, J. van den
Jaar 2006

Titel Neurocognitieve ontwikkeling en adolescentie: enkele implicaties voor het onderwijs. Onderwijsinnovatie (maart 2007), 30-31
Auteur(s) Jolles, J.
Jaar 2007

Titel Dennis de schrik van de school
Auteur(s) Letschert-Grabbe, B.
Jaar 2008

Titel Benut ook de capaciteiten van laatbloeiers
Beschrijving NRC Handelsblad (15 december 2008)
Auteur(s) Liempt, P. van
Jaar 2008

Titel Empirische evidentie voor effecten van vroegtijdige selectie in het onderwijs
Auteur(s) Luyten, H.
Jaar 2008

Titel Inrichting en effecten van schakelklassen
Auteur(s) Mulder, L., Hoeven, A. van der, Vierke, H., Veen, I. van der & Elshof, D.
Jaar 2009

Titel Vroege selectie in het onderwijs en de invloed van sociaal en cultureel kapitaal
Beschrijving Paper gepresenteerd tijdens Onderwijs Research Dagen in Eindhoven
Auteur(s) Schokker, T.
Jaar 2008

Titel Alle talenten tellen
Auteur(s) Smid, N.
Jaar 2007

Titel Ieder talent telt. Aangepaste leerwegen voor 10-14 jarigen
Auteur(s) Boer, H. de, Bouwman, A., Jansen, L., Kunstman, H. & Paalman, I.
Jaar 2010

Nog vragen?

Leraar24, het LerarenOntwikkelFonds en de Kennisrotonde helpen je graag.

Stel je vraag!

Geef jouw waardering: (klik om te waarderen)

Schrijf zelf een reactie

Als je je e-mailadres invult kunnen wij reageren op je reactie. Het e-mailadres wordt niet op de site getoond.

Leraar24 staat het delen, aanpassen en gebruiken van de gepubliceerde content op deze website toe, tenzij anders aangegeven, onder de voorwaarden in de Disclaimer.

Gerelateerd