Differentiëren in alle lessen én daarbuiten? Deze school doet het
Op Basisschool Oostelijke Eilanden in Amsterdam differentiëren leerkrachten binnen de klas op niveau en interesse. Buiten de klas biedt de school een DenkLab en een klusklas aan voor leerlingen die meer uitdaging of extra aandacht kunnen gebruiken. Drie leerkrachten vertellen hoe ze te werk gaan.
Transcript
Deze video geeft uitleg over differentiëren in de klas.
Nienke Mann, leerkracht groep 5, Basisschool Oostelijke Eilanden.
NIENKE: “Bij ons op school differentiëren we veel. Dat is het aanpassen van je instructie, van je leertijd of de leerstof aan een groepje kinderen of aan een individu. Wij differentiëren op twee manieren, namelijk door te differentiëren op niveau. Dus je kijkt naar welke groepen qua niveau heb je binnen de klas. En op basis van interesse. Dus wat vinden kinderen leuk om te doen? Waar zijn ze gemotiveerd in?”
Nienke staat voor de klas.
NIENKE: “Vandaag gaan we kijken hoever we zijn. Wat is er af en wat ga je daarna kiezen? Wat vind jij leuk om te doen?”
Ger Casparie, leraar klusklas, Basisschool Oostelijke Eilanden.
GER: “Voor mij betekent differentiëren dat je dus het lesprogramma aanpast aan de leerbehoefte van het kind en niet andersom. Dus niet manmoedig proberen een kind in jou lesprogramma te douwen, wat gewoon soms niet helemaal past.”
Ger staat in het kluslokaal met een paar leerlingen.
GER: “Weten jullie wat je moet doen? Ja? Ik zeg aan de slag!”
NIENKE: “In mijn groep vijf werken we met thema’s en binnen het thema kijk ik naar welke leerlingen zijn gemotiveerd om welke taken op te pakken, welke kinderen vinden welk onderzoekje of welk project leuk om te doen? Dus dat is echt op interesse. Daarnaast kijk ik bij vakken als rekenen of spelling naar toetsresultaten, naar het werk dat ze inleveren. En kijk ik: wie heeft wat meer uitleg nodig of wie kan wat meer of ander werk aan.”
Een leerkracht staat voor een smartbord met een grote afbeelding met nummers erop.
LEERKRACHT: “Je hebt nummertje één tot en met twintig. Daar worden spreekwoorden uitgebeeld. En hier aan de zijkant zie je de spreekwoorden die je moet zoeken.”
Mitchel Demmer, leerkracht Denklab, Basisschool Oostelijke Eilanden.
MITCHEL: “Het denklab is in het leven geroepen omdat we de kinderen extra uitdaging willen bieden. De leerlingen die daarvoor in aanmerking komen zijn kinderen die creatief zijn in hun denkvermogen, snel kunnen denken, complex kunnen denken. Kinderen die vijftien stappen verder denken dan andere kinderen, die vallen op.”
De kinderen in het denklab werken aan twee verschillende aandachtsgebieden. Ze werken aan hun IQ en hun EQ. Op het IQ-gebied worden ze uitgedaagd. Ze gaan moeilijke opdrachten maken. We gaan ontwerpend leren, onderzoekend leren, we gaan filosoferen, we gaan breinbrekers doen. Dat zijn echt moeilijke opdrachten om ze uit te dagen.
Aan de andere kant werken we ook aan EQ, aan de emotionele belevingswereld. Dat doe je door aan mindset te werken, aan de leerkuil, aan hun gevoelens en emoties en dat ze daar woorden aan kunnen geven.”
GER: “De klusklas is in het leven geroepen om een breder aanbod te kunnen aanbieden aan de leerlingen. Wij merken dat sommige kinderen veel meer praktijkgericht willen leren. Of dat kinderen het leuk vinden om gewoon in een kleine groepje te werken. Dan krijgen ze meer aandacht en dan kunnen ze ook meer vertellen en herrie maken. Want het is een klein klasje waar het niet erg is als je een beetje meer geluid maakt dan dan in een grote klas.”
MITCHEL: “Bij Denklab geven we een extra mogelijkheid
om te zeggen: Dit kind heeft volgens mij iets extra’s nodig om door de leerkuil heen te gaan, om die uitdaging te krijgen, om te reflecteren op zijn gedrag.”
GER: “De leerlingen die in de klusklas komen selecteren we samen met de docent en de IB’er. Het zijn vaak kinderen die in de klas niet zo lekker uitkomen omdat ze denken: ‘Ik ben niet goed genoeg, ik ben dom’, en ‘die stomme Cito scores.” Ze hebben een laag zelfbeeld. Of omdat ze wat gedragsproblemen hebben, moeite met stil zitten en dat soort dingen. Vaak ligt daaronder dat ze gewoon echt praktijkonderwijs veel prettiger vinden: dingen maken, dingen doen.”
NIENKE: “Ik vind het belangrijk dat kinderen zelfstandigheid ontwikkelen. Door ze veel zelfstandig te laten werken, is dat toch een skill die ze ontwikkelen. Daarnaast ben je efficiënter bezig met kleine groepjes, waardoor je kinderen of extra kan helpen of kan verrijken. En tot slot merk ik dat het een hogere betrokkenheid en motivatie bij mijn kinderen brengt, waardoor de leertijd eigenlijk ook als leuker wordt ervaren.”
GER: “Ik kan me voorstellen dat mensen nog niet zo ver zijn. Ik heb hier een geweldige kluslokaal. Ik kan heel veel. Als je nog niet zo ver bent, moet je gewoon beginnen. Ga eens even van een afstandje met een helicopterview naar je lesprogramma kijken en bedenk wat er nog meer zou kunnen?”
NIENKE: “Wat belangrijk is als je er mee aan de slag wil gaan? Allereerst wees niet bang om dingen uit te proberen. Leg ook aan de kinderen uit: we gaan dit proberen en we gaan kijken of het voor ons werkt. Ik denk dat het een goede tip is om klein te beginnen, dus met één of twee leerlingen. Kijk eens welke instructie zij kunnen overslaan en wanneer zij zelfstandig aan het werk kunnen. Op die manier kun je het gaan uitbouwen naar, of meer kinderen, of verschillende vakgebieden.
Tot slot: maak het visueel voor de kinderen. Dus die één, twee waar je dit mee afspreekt. Maak een schema of een rooster zodat ze zelf kunnen zien: Wanneer doe ik wel mee? Wanneer doe ik niet mee en wanneer ben ik zelfstandig aan het werk?”
Op een witte achtergrond staat het logo van Leraar24: een uitroepteken dat op zijn kant ligt. De tekst Leraar24 staat horizontaal in de steel weergegeven. De punt lijkt op een powerknop.
Onder het logo verschijnt: www.leraar24.nl.
Het aanpassen van instructie, leertijd of lesstof, of een combinatie daarvan: dat is in het kort de definitie van differentiëren. Nienke Mann, leerkracht van groep 5 op Basisschool Oostelijke Eilanden (de BOE) in Amsterdam, houdt zich er tijdens haar lessen continu mee bezig. “Het liefst leert en ontwikkelt iedere leerling zich op zijn eigen niveau. Dat vraagt iets van je als leraar.”
Tijdens het lesgeven uit de methodes differentieert Mann met name op niveau. Daarnaast geeft de BOE ontwikkelingsgericht onderwijs (OGO), waardoor er veel ruimte is om te differentiëren op interesse.
Leerlingen continu uitdagen
In de klas werkt Mann met Expliciete Directe Instructie (EDI), waarbij leerlingen stap voor stap uitleg krijgen. De leraar controleert regelmatig de voorkennis van leerlingenen gaat na of iedereen de stof begrijpt. Leerlingen die de stof sneller oppakken, doen slechts twee dagen per week mee aan de instructie. Op de andere dagen kunnen ze meteen aan de slag met de verwerking. Mann: “Ze maken minder stof, maar krijgen meer uitdaging in pluswerkboeken en de verdiepingsopdrachten van de methodes.”
Leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben, krijgen verlengde instructie. Daarbij is het belangrijk om ook deze leerlingen te blijven uitdagen en niet te afhankelijk van jezelf te maken, zegt Mann. “Zodra ik merk dat een leerling de stof doorheeft, geef ik complimenten en stimuleer ik die leerling zelf verder te werken. Vaak geeft dat genoeg zelfvertrouwen om het zelfstandig te proberen.”
‘Van de autonomie die leerlingen krijgen, profiteren ze de rest van hun leven’
Meten is weten
Om te volgen of alle leerlingen voldoende groei doormaken, plant Mann regelmatig meetmomenten in. De school gebruikt hiervoor onder andere IEP-toetsen, die zowel de cognitieve als de sociaal-emotionele ontwikkeling in kaart brengen. “De uitkomsten gebruik ik om te controleren of mijn aanbod en inschatting kloppen”, zegt Mann. “Soms zie ik dan dat de ene leerling meer zelfstandigheid aankan, terwijl ik de ander juist meer moet begeleiden.”
Als beginnende leerkracht vond Mann het soms spannend om leerlingen veel vrijheid en verantwoordelijkheid te geven, maar inmiddels is ze ervan overtuigd dat ze meer aankunnen dan je denkt. “Bovendien geeft het ze autonomie, daarvan profiteren ze de rest van hun leven.”
Zo leg je je differentiatiebeleid vast
Om afspraken schoolbreed vast te leggen, werken leerkrachten op de BOE met kwaliteitskaarten, die ontwikkeld worden in werkgroepen. Op de kwaliteitskaarten staan het schoolbeleid en de visie rondom een specifiek onderwerp beschreven. Er is bijvoorbeeld een kwaliteitskaart voor cognitief talentvolle leerlingen, maar er zijn ook kaarten voor rekenen en taal. Differentiatie is een belangrijk onderdeel van de kwaliteitskaarten. De kaarten worden regelmatig geëvalueerd en geactualiseerd.
Zelf kiezen wat je wil onderzoeken
Leerlingen kunnen binnen het thema of project dat op dat moment centraal staat, aangeven waar hun interesse ligt. Dit biedt veel ruimte om te differentiëren op basis van interesse. Leerlingen kiezen zelf waarnaar ze onderzoek willen doen, vertelt Mann. “Binnen het thema ruimte maakt de ene leerling een kwartet, doet een ander onderzoek naar Pluto en bouwt weer een ander een ruimteschip. Ondertussen stel ik kritische vragen om hen uit te dagen hun verwerking naar een hoger plan te tillen.”
‘In het DenkLab werken leerlingen aan hun IQ en EQ’
Meer uitdaging in het DenkLab
Leerlingen uit groep 1/2 die meer uitdaging kunnen gebruiken, gaan elke week 45 minuten naar het DenkLab en leerlingen uit groep 3 t/m 8 anderhalf uur. Tijdens deze uren staan twee verschillende aandachtsgebieden centraal, vertelt Mitchel Demmers, die lesgeeft aan leerlingen van groep 3 t/m 8 in het DenkLab. “De leerlingen werken aan hun IQ en hun EQ. Op IQ-gebied maken ze moeilijkere opdrachten dan in de reguliere lessen en gaan ze aan de slag met ontwerpend leren, onderzoekend leren, filosoferen en breinbrekers. Op EQ-gebied werken leerlingen aan hun emotionele belevingswereld, zoals hun growth mindset, en aan hoe ze omgaan met hun emoties en gevoelens. Ze leren woorden geven aan hun emoties en oefenen met hun executieve vaardigheden.”
Wat Demmers in het DenkLab waarneemt, kan de groepsleerkrachten helpen in hun zoektocht naar extra uitdaging voor deze leerlingen. Zo zag Demmers hoe een leerling zich vaak verveelde tijdens de les. “In het DenkLab viel op hoeveel ze van taal en schrijven hield. In overleg met haar leerkracht hebben we ervoor gezorgd dat ze lid werd van de redactie van de schoolkrant. Ze leefde daar helemaal van op, ook in de klas.”
‘Ik doe vaak alsof ik niet weet hoe iets werkt en laat het de leerlingen aan mij uitleggen’
Extra aandacht in de klusklas
Voor leerlingen in groep 6, 7 en 8 die minder goed meekomen in de reguliere lessen en meer aandacht kunnen gebruiken, is er de klusklas. Elke vrijdag ontvangt Ger Casparie drie groepjes van ongeveer zes leerlingen, waarmee hij anderhalf uur gaat klussen. Dat klussen gaat van technisch koken tot houtbewerking en van naaien tot 3D-printen.
Doordat de groepjes klein zijn, kan Casparie iedere leerling veel aandacht geven en goed differentiëren. “Aan het begin van de lessenreeks bespreek ik met de docent en ib’er de individuele persoonlijke leerdoelen van een leerling. Dat leerdoel benoem ik concreet tijdens de lessen. Zijn er twee leerlingen die moeten leren samenwerken? Dan zeg ik: ‘Jij doet dingen liever alleen en jij vindt het lastig om je ruimte in te nemen, daarom gaan jullie vandaag met elkaar leren samenwerken.’ Zo weten ze waar ze aan toe zijn.”
Naast zijn baan in het onderwijs geeft Casparie communicatietrainingen waarin hij gebruikmaakt van improvisatietheater. Die improvisatietechnieken zet hij in tijdens zijn lessen. “Ik laat leerlingen gecontroleerd fouten maken. Daar leren ze meer van dan als ik ze vooraf waarschuw. Ook doe ik regelmatig alsof ik niet weet hoe iets werkt en laat ik het de leerlingen aan mij uitleggen. Ze groeien omdat zij ineens kunnen shinen. Mijn doel is bereikt als leerlingen stapsgewijs iets hebben gemaakt waar ze eerst tegenop zagen en daarna met meer zelfvertrouwen in de klas zitten.”
Meer weten?
- Kennisrotonde deed literatuuronderzoek naar wat wel en niet werkt als het gaat om differentiatie in de klas.
- Wat is het geheim van goed differentiëren? De Inspectie van het Onderwijs sprak hierover met scholen die hoge leerresultaten boeken op het gebied van taal en rekenen.
- Leerlingen extra uitdagen in een plusklas heeft veel positieve effecten.
- Het Stimulab biedt leerlingen die dreigen vast te lopen in het reguliere onderwijs een plek waar ze succeservaringen beleven.
