Wat betekent lesgeven op een cluster 4-school?
Cluster 4-scholen zijn er voor leerlingen die door (ernstige) gedrags- of psychische stoornissen niet (meer) kunnen meekomen in het regulier onderwijs. Deze leerlingen hebben baat bij structuur en duidelijkheid, en bij leraren die verder kijken dan hun gedrag. Daarom staat de pedagogische kant van het lesgeven centraal in het cluster 4-onderwijs.
Transcript
Een video van Leraar24 over het lesgeven op een cluster 4-school en de mogelijkheden van hun leerlingen.
Sfeerbeelden van voetballende jongens op het schoolplein van het Heuvelrug College, de schoolmat bij de ingang, leerlingen in de school, een kapstok met werkjassen en gemaakte kunstwerkjes aan een muur.
STEFFIE TEGEN CAMERA: “Hoi en welkom op het VSO Heuvelrug College. Mijn naam is Steffie van der Meijden en ik ben Leraar van het Jaar 2022/2023 in het speciaal onderwijs en ik ben trotse ambassadeur van leraar24.nl.”
STEFFIE TEGEN CAMERA: “Vandaag ga ik je laten zien hoe het cluster-4 onderwijs eruit ziet. Ik ga je de route laten zien die leerlingen bewandelen. En we gaan een kijkje nemen in de klassen bij mijn collega’s. Let’s go!”
STEFFIE TEGEN CAMERA: “We gaan nu een kijkje nemen in een kleinere klas in de bovenbouw van de basisschool. Dat gaan we doen in de klas van meester Bart. Meester Bart biedt gespecialiseerde hulp aan binnen het speciaal onderwijs. Dus een klas met extra zorg.”
BART TEGEN KLAS: “Wat betekent ruimte hebben?”
BART TEGEN CAMERA: “In deze de klas hebben we elke dag hetzelfde rooster. Dat zorgt voor veel structuur en duidelijkheid. Dat is fijn voor de leerlingen, maar ook voor ons. En dat heeft ermee te maken dat de leerlingen veel externaliserende problemen hebben.”
BART TEGEN CAMERA: “Wat betekent dat ze emoties niet zo goed aan voelen komen. En dan kan de bom heel erg barsten. Als dingen dan voorspelbaar zijn, dan maak je het risico daarop kleiner.”
BART TEGEN CAMERA: “Wat we elke dag ook doen is werken met persoonlijke leerdoelen. Elke leerling heeft zijn eigen doel en dat is echt gericht op het sociaal emotionele. Want we vinden rekenen en spelling belangrijk, maar we vinden het ook heel belangrijk om ze op het sociaal emotionele gedeelte iets te leren. En dat doen we onder andere daardoor.”
BART TEGEN CAMERA: “Als je veel affiniteit hebt met het pedagogisch gedeelte van lesgeven, dan is een cluster 4-school echt fantastisch om op te werken. Omdat je niet alleen didactisch bezig bent, maar ook echt vooral op dat pedagogische stukje en zeker als meester. Er zijn weinig meesters en je staat gewoon altijd een streepje voor. En dat maakt het gewoon heel tof.”
Steffie loopt over de gang naar een ander lokaal.
STEFFIE TEGEN CAMERA: “We gaan nu een kijkje nemen in mijn eigen klas. Ik sta als mentor leerkracht voor de klas samen met mijn ondersteuner en binnen het speciaal onderwijs is er binnen je klassenteam ook nog een orthopedagoog betrokken.”
STEFFIE TEGEN CAMERA: “Ik geef eigenlijk alle lessen, van rekenen tot aardrijkskunde tot zelfs seksuele voorlichting. En dat doe ik ook op verschillende niveaus. Kinderen die in het speciaal onderwijs zitten, die kunnen les krijgen op het niveau van een middengroep drie tot aan 1f-niveau op weg naar mbo. Waar we ook vaak een doorstroom zien.”
STEFFIE TEGEN KLAS: “75 gedeeld door 5, die wil je even samen doen? Goed, goed ook dat jij daar zelf om vraagt Abdul Ghani.”
STEFFIE TEGEN CAMERA: “Nou het is een feestje om met deze kinderen te werken. En natuurlijk hoort bijzonder gedrag daar ook bij. En soms is dat ook best wel lastig gedrag. Maar ik ben wel van mening dat als je goed kijkt naar waarom een leerling doet wat hij of zij doet dat je de gedachte erachter kan zien en dat je daar prima mee om kan gaan.”
STEFFIE TEGEN KLAS: “We kijken als eerst naar de hoogste deeltafel van vijf.”
LEERLING 1: “Ja dat is vijftig.”
STEFFIE TEGEN KLAS: “Ok, dus als eerst doen we. Heel goed.”
STEFFIE TEGEN CAMERA: “Nou, wat ik een uitdaging vind aan mijn baan is dat je toch wel heel erg moet differentiëren. Dat is tevens ook het allerleukst, want je mag heel creatief zijn. Maar je moet natuurlijk wel goed kijken naar hoe een leerling leert en daar maatwerk op aanbieden.”
Steffie loopt al pratend met leerlingen door de gang.
STEFFIE TEGEN CAMERA: “We gaan een kijkje nemen bij meester Jörg. Hij is bij ons de techniek-docent. Hij heeft zijn eigen productielijn voor houtbewerking. Hier kan je bijvoorbeeld tafels bestellen of stoelen. Vandaag zijn ze bezig met het maken van een bureau. Kinderen solliciteren hier echt en zij zijn dus echt aan het werk binnen onze begeleide interne stageplek.”
JÖRG TEGEN CAMERA: “Wij werken naar een zelfstandige leerling. Werkgevers die zeggen wel eens van, lever gewoon een werknemer af. De vaardigheden die leren wij ze wel. Tuurlijk krijgen ze tijdens de technieklessen en de horecalessen bijvoorbeeld vaardigheden die bij het vak horen. Vakspecifieke vaardigheden.”
JÖRG TEGEN CAMERA: “Maar gewoon een werknemer die op tijd komt, die werkkleding draagt, die samenwerkt, die overlegt. Nou, die werknemers, daar zijn de toekomstige werkgevers naar op zoek. Dat staat ook centraal bij ons in het onderwijs. Tijdens technieklessen en horecalessen, maar ook tijdens de rekenlessen zien we dat terugkomen.”
JÖRG TEGEN CAMERA: “Soms doet een leerling er wel vijf, zes maanden over om een vaardigheid onder de knie te krijgen en ineens lukt het ze. Nou, die stappen die een leerling maakt en daarin zelfstandigheid ziet. Eerst denken van: nou, een leerroute 3 leerling? Nee toch! Hij zou naar leerroute 4 kunnen. Het is die ontwikkeling die leerlingen daarin maken, dat zijn de mooie dingen in ons werk.”
Jörg en leerlingen stapelen samen plankjes hout op een werkbank.
STEFFIE TEGEN CAMERA: “Ik hoop dat wij jullie een goed beeld hebben gegeven over het speciaal onderwijs. Ik wens je heel veel plezier bij het kijken van de andere video’s van leraar24.nl. En tot snel! Doei.”
Op een witte achtergrond staat het logo van Leraar24: een uitroepteken dat op zijn kant ligt. De tekst Leraar24 staat horizontaal in de steel weergegeven. De punt lijkt op een powerknop. Onder het logo verschijnt: www.leraar24.nl
In de vier jaar dat Bart Hommes lesgeeft aan een gespecialiseerde klas van SO Noorderlicht heeft hij geleerd dat achter gedrag van leerlingen altijd een reden of aanleiding zit. Hij beschouwt het als zijn taak die te achterhalen, zodat hij met zijn leerlingen in kleine stapjes aan verbetering kan werken. “Het mooiste aan mijn werk is zien dat een leerling groeit. Bijvoorbeeld een leerling die nooit sorry kon zeggen, daar lang aan werkt, en het dan ineens wel doet. Daaraan kunnen bijdragen maakt dit werk bijzonder.”
Cluster 4-scholen zijn geschikt voor leerlingen:
- met gedragsproblemen of een psychische stoornis.
- met gedragsproblemen of een psychische stoornis die verbonden zijn aan een pedologisch instituut dat hulp biedt aan kinderen en jongeren met ingewikkelde leer-, gedrags- of emotionele problemen.
- die verbonden zijn aan gesloten jeugdinrichtingen, waarbij de jongeren leerplichtig zijn.
Omgaan met extreem gedrag
Veel leerlingen in het cluster 4-onderwijs vertonen externaliserend gedrag: het uiten van emoties op een extreme manier. Omgaan met dit gedrag kun je leren, zegt Steffie van der Meijden, mentor bij VSO Heuvelrug College. “De eerste keren dat een leerling tegen je uitvalt, kan dat je boos of verdrietig maken, maar de tiende keer voel je het niet meer. Ook omdat je achter het gedrag van de leerling leert kijken. En al kan een uitval van een leerling heftig zijn, hij laat in elk geval wel zien wat hij voelt. Internaliserend (naar binnen gekeerd) gedrag kan lastiger zijn. Dat zijn vaak stille leerlingen bij wie het moeilijk kan zijn te ontdekken wat er speelt.” Omdat iedere leerling op een cluster 4-school zijn eigen achtergrond en problemen heeft, is individuele aandacht en maatwerk belangrijk en zijn de groepen klein.
Over internaliserend gedrag
Steeds vaker komen leerlingen met internaliserend gedrag in het cluster 4-onderwijs terecht. Ze zijn teruggetrokken en stil en hebben veelal een lang traject in het regulier onderwijs achter de rug. Veel van deze leerlingen kampen met depressies en angststoornissen, zoals faalangst. Leerlingen met internaliserende problematiek zijn gebaat bij rust, duidelijkheid en voorspelbaarheid. In het speciaal onderwijs krijgen ze een onderwijsprogramma op maat dat aansluit op hun gemoedstoestand. Hierbij wordt veel samengewerkt met externe instanties, zoals de GGZ. Ook een externe psycholoog is meestal nauw betrokken bij het onderwijsplan. Een belangrijk onderdeel van dat plan is grenzen leren aangeven en anderen een hulpvraag durven stellen.
Vaardigheden voor het leven
Het cluster 4-VSO bereidt leerlingen voor op het moment dat ze de school verlaten en uitstromen naar het mbo of een baan. Jörg Blom is docent techniek bij VSO Heuvelrug College. Tijdens zijn technieklessen ligt de focus vooral op vaardigheden die leerlingen nodig hebben om uiteindelijk zelfstandig ergens aan de slag te gaan. Zo is het belangrijk dat leerlingen leren omgaan met veranderingen, dat ze netjes en duidelijk leren communiceren, dat ze kunnen samenwerken en dat ze op tijd op hun werk of studie verschijnen. “Deze competenties laten we in alle vakken hier op school terugkomen. Ook bij de reken- en taallessen in de mentorklas.” Het mooiste vindt Blom het als een leerling een nieuwe vaardigheid onder de knie krijgt. “Daar gaat soms een hoop frustratie aan vooraf, maar ik vertel altijd dat veel oefenen een onderdeel is van iets nieuws leren. Het is bijzonder getuige te zijn van iemand die zijn schouders eronder zet en het lukt ineens. Dat voelt voor mij elke keer als een overwinning en voor de leerling vergroot het zijn eigenwaarde.”
Andere vormen van cluster 4-onderwijs
Pedologisch Instituutscholen (PI-scholen) vallen ook onder cluster 4-onderwijs. Dit zijn scholen voor leerlingen van 4 tot 12 jaar met ontwikkelings- of gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen waarbij de school verbonden is aan het instituut. Deze leerlingen redden het vaak niet op een reguliere school, omdat ze internaliserende gedragsproblemen vertonen en niet goed in een groep functioneren. Denk aan leerlingen die (faal)angstig zijn, moeite hebben met communiceren, last hebben van een depressie of een stoornis hebben binnen het autistisch spectrum. Leraren op PI-scholen besteden extra aandacht aan het leren omgaan met beperkingen en stimuleren vaardigheden als samenwerken, concentreren, zelfstandig werken en communiceren. Rust, duidelijkheid en voorspelbaarheid spelen daarbij een belangrijke rol.
En dan zijn er nog de gesloten jeugdinrichtingen, waar minderjarige jongeren verblijven met een beperkte vrijheid, denk aan een jeugdgevangenis. Als deze jongeren leerplichtig zijn, krijgen ze onderwijs binnen de inrichting. Een vso-school in de regio kan dat verzorgen. Leerlingen verblijven in dit geval intern, maar school is onderdeel van hun vaste dagprogramma.
Meer weten?
- Dina Abbouz vertelt hoe het is om les te geven aan zeer moeilijk opvoedbare leerlingen die zijn opgenomen in een jeugdgevangenis.
- Toen Bart Heeling de overstap maakte van het reguliere naar het cluster 4-onderwijs had hij het gevoel alsof hij voor de leeuwen werd gegooid. Vervolgens sloot hij zijn leerlingen in zijn hart.
- Steffie van der Meijden vindt het heel belangrijk dat iedere leraar het gedrag van leerlingen leert lezen.
- Lees hoe je duidelijk communiceert met leerlingen met een autismespectrumstoornis.
- Bij het Landelijk Expertisecentrum Speciaal Onderwijs en het Steunpunt passend onderwijs vind je meer informatie over het speciaal onderwijs.
- Dit zegt wetenschappelijk onderzoek over effectief handelen bij externaliserend leerlinggedrag.
