praktijk

po

Sommen automatiseren? Deze werkvormen helpen daarbij

De redactie bijgewerkt op 13 februari 2026

Automatiseren bij rekenen is voor veel leerlingen een uitdaging. Hoe zorg je dat ze leren automatiseren en hoe houd je de hele klas gemotiveerd? Deze tips en werkvormen kunnen helpen bij het automatiseren van sommen. 

Een aanzienlijk deel van de leerlingen haalt het streefniveau voor rekenen niet: 46% van de basisschoolleerlingen sluit de basisschool af met streefniveau 1S. Veel leerlingen hebben moeite met automatiseren, terwijl dit een cruciale schakel is in het rekenonderwijs. Want een leerling die de basisbewerkingen heeft geautomatiseerd, houdt een groter deel van zijn werkgeheugen over voor het uitvoeren van niet-geautomatiseerde handelingen. Als sommen voldoende geautomatiseerd zijn, hoeft een leerling niet meer na te denken over het handig uitrekenen van een som. Die weet het antwoord gewoon. Dat komt door de stap die volgt op automatiseren: memoriseren.

Hoe kun je leerlingen helpen bij leren automatiseren? Karen van Geet is rekencoördinator en stamgroepleider van groep 3, 4 en 5 op Jenaplanschool De Brug in Utrecht. Ze vertelt hoe zij leerlingen begeleidt en motiveert.

1. Oefenen, oefenen, oefenen

Alleen met heel veel oefening lukt het sommen te automatiseren en uiteindelijk te memoriseren. Om dat leuk te houden, laat Karen van Geet haar leerlingen zelf kiezen hoe ze willen oefenen. “Sommigen oefenen het liefst achter de computer, anderen spelen liever samen een rekenspel. Het voordeel is dat ze ook van elkaar leren. Wie twee tegen twee speelt, kan overleggen over het juiste antwoord.”

Onderzoek naar leren automatiseren laat zien dat oefenen veel invloed heeft: een groep leerlingen in groep 5 kreeg tien extra lessen van een half uur, verdeeld over twaalf weken. In de volgende klas scoorden ze significant hoger op vermenigvuldigingstaken dan leerlingen in de controlegroep, die geen extra lessen kregen.

2. Breng sommen tot leven

Eindeloos rijtjes met sommen maken, kan rekenen erg abstract maken. Om ervoor te zorgen dat kinderen weten wat een som betekent, raadt Van Geet aan om te blijven checken of leerlingen weten wat ze aan het doen zijn en waarom. “Ik vraag bijvoorbeeld: kun je een verhaal bedenken bij deze keersom? Of kun je er een tekening bij maken? Zo zijn de sommen niet alleen cijfers op papier, maar worden ze betekenisvol.”

Maak ook duidelijk waarom het nodig is te leren automatiseren. “Ik laat kinderen uit groep 5 graag uitleggen aan groep 3 en 4 welke sommen later gaan komen en waarvoor ze deze kennis dan kunnen gebruiken. Daarnaast bespreken we waarvoor rekenen handig is: bij boodschappen doen, recepten maken, op tijd komen. Daardoor snappen ze beter wat ze aan het doen zijn.”

3. Focus op wat goed gaat

Is leren automatiseren even lastig?  Focussen dan op wat al goed gaat. “Geef op een blad met sommen in kleur aan welke sommen al geautomatiseerd zijn. Zo kunnen ze gericht oefenen met de sommen die nog moeilijk zijn. Selecteer bijvoorbeeld alleen bepaalde tafels bij het sommen flitsen.”

4. Als het niet lukt: doe een stapje terug

“Bij kinderen die echt niet vooruitkomen in het proces van automatiseren, is het belangrijk om uit te zoeken waardoor dat komt”, zegt Karen van Geet. Ze vraagt een leerling dan hoe hij een bepaalde som uitgerekend heeft. “Zo kom je er achter dat bijvoorbeeld de begripsvorming niet goed genoeg is of dat de leerling een rekenstrategie niet begrepen heeft. Daar werken we eerst aan, voordat we verdergaan. Want extra oefenen helpt niet als begrip ontbreekt.”

5. Toets op verschillende manieren

Systematisch de voortgang evalueren vraagt verschillende manieren van toetsen, waarbij je niet alleen kijkt naar het antwoord, maar ook naar de manier waarop een som uitgerekend is en het tempo waarop dat is gebeurd. “In groep 4 is het niet erg als tafels automatiseren nog niet snel gaat, het belangrijkste is dat ze begrijpen wat een keersom is en hoe ze die handig kunnen uitrekenen. Daarna ga je oefenen om het tempo omhoog te krijgen.”

Zodra tempo er wel toe doet, kun je een toets op tijd geven, klassikaal of in kleine groepjes. “Ik doe dat bijvoorbeeld door drie weken lang iedere dag te beginnen met vijf minuten tafelsommen maken. Na vijf minuten zetten de leerlingen een streep onder hun werk en tellen ze hoeveel sommen ze hebben gemaakt.”

Om hier lessen uit te kunnen trekken, houdt Van Geet een registratie bij in een document. “Dat is best veel werk, maar het maakt de groei inzichtelijk.” Ze merkt dat deze vorm van toetsen voor de meeste leerlingen motiverend werkt. “De kinderen nemen het serieus en het is muisstil tijdens die vijf minuten. Sommigen gaan zelfs thuis verder met oefenen, om hun eigen record te verbeteren.”

6. Vergeet het onderhoud niet

Om de kennis over automatiseren op te slaan in het langetermijngeheugen, is het onderhouden van de kennis belangrijk. Karen van Geet: “Daarom check ik regelmatig of de kennis over plus- en minsommen tot honderd of tafels er nog goed inzit. En als dat niet zo is, geef ik extra oefeningen. Ook al is het soms saai, het legt een goede basis waar leerlingen in de bovenbouw op kunnen voortbouwen.”

In groep 4 van basisschool De Panda in Utrecht oefent leerkracht Liesbeth Bargerbos gericht met sommen die nog niet geautomatiseerd zijn.

Meer weten?

• De Inspectie van het Onderwijs bekeek de aanpak van rekensterke scholen en kwam tot de volgende kenmerken voor succesvol automatiseren: een doorlopende lijn in (aanvullend) aanbod, minimaal tien minuten automatiseren per dag, afwisselen tussen werkvormen, interactieve instructies en systematisch de voortgang analyseren en daar passend op reageren.
• Spelenderwijs tafels leren? Dat kan bijvoorbeeld met een rap.
• Meer over het leren kiezen van de juiste rekenstrategie.
• Hoe je formatief kunt evalueren bij automatiseren en memoriseren.