Procesgericht cultuuronderwijs vergroot beeldend vermogen kleuters
Cultuureducatie is onmisbaar voor de vorming van jonge mensen tot kritische volwassenen. Les in taal, beeld, muziek en beweging zijn nodig voor een brede vorming. Met procesgericht cultuuronderwijs vergroot je de creativiteit en het beeldende vermogen van leerlingen.
In veel kleuterklassen hangen bijna identieke knutselwerkjes: 25 spinnen in een groot web of 25 vrijwel identieke sneeuwmannen op een rij. Hierbij verschilt alleen de grootte van de kop of de kleur van de sjaal. Dit zijn de zogeheten werkjes. Leerlingen maken deze werkjes door stap voor stap na te doen wat de leraar al van tevoren heeft gemaakt.
Bij deze zogenoemde productgerichte didactiek bestaat het gevaar dat leerlingen te weinig ruimte krijgen om te onderzoeken en om eigen keuzes te maken. Ze mogen hierbij slechts pseudo-keuzes maken, zoals de kleur van de sjaal van de sneeuwpop. Hiermee ontneem je leerlingen het beeldend proces van zelf creëren en eigen creativiteit ontwikkelen. In de nieuwe conceptkerndoelen voor kunst en cultuur staat dan ook het uitdrukken van ervaringen en gevoelens centraal.
Zo luidt het definitieve conceptkerndoel 36: ‘De leerling maakt kunstzinnige uitingen en drukt zich individueel en samen met anderen uit in vormen van kunst’, waarbij leerlingen leren ‘verhalen, ideeën, gedachten, ervaringen en gevoelens’ te verbeelden.
Procesgerichte didactiek
Een andere benadering van cultuuronderwijs is procesgerichte didactiek. Dat is een manier van lesgeven waarbij het creatieve proces van een kind centraal staat en niet het eindproduct. Kinderen starten vaak gezamenlijk, maar doorlopen het proces in hun eigen tempo en op een niveau dat past bij hun ontwikkeling. Binnen deze didactiek krijgen ze ruimte voor eigen keuzes, initiatief en onderzoek.
De leraar heeft hierbij een actieve, begeleidende rol. Hij observeert, stelt vragen, biedt materialen aan en doet gerichte interventies die het creatieve proces stimuleren. Het doel is om kinderen betrokken en in een staat van flow te houden, zodat hun onderzoek verdiepend, persoonlijk en betekenisvol wordt. Zonder dat het eigenaarschap van het kind verloren gaat.
Uit onderzoek van een kinderopvangorganisatie in Den Haag blijkt dat procesgerichte culturele activiteiten bij peuters een unieke bijdrage leveren aan:
- betrokkenheid, flow en concentratie
- zelfverzekerdheid
- meer verbinding en interactie met de andere kinderen en met de pedagogisch medewerker
- taalontwikkeling
Tips voor het toepassen van procesgerichte didactiek
In de praktijk werkt procesgerichte didactiek anders dan productgerichte didactiek. Omdat leerlingen veel vragen stellen, kan het bijvoorbeeld zijn dat er voor een opdracht met procesgerichte didactiek meer tijd nodig is. Deze tips geven handvatten voor een goede toepassing.
1. Start met een betekenisvolle, open opdracht
Geef een thema, vraag of probleem waarbij meerdere uitkomsten mogelijk zijn. Hiermee stimuleer je nieuwsgierigheid en creatief denken. Het is belangrijk om opdrachten, doelen en eisen goed te omschrijven. Hierdoor leg je de basis voor onderzoek en reflectie en geef je verdieping aan de integratie in andere leerlijnen.
2. Gebruik een bestaande opdracht
Zelf lessen ontwikkelen is veel werk. Je kunt daarom een procesgerichte methode of al ontwikkelde procesgerichte leerlijnen voor CmK als bron gebruiken. Neem in het begin dubbel zoveel tijd voor het uitproberen van procesgerichte lessen.
3. Geef ruimte voor eigen keuzes en initiatief
Laat leerlingen zelf beslissingen nemen over materialen, werkwijzen en de vorm van hun eindproduct. Eigenaarschap is een belangrijk uitgangspunt van procesgericht werken.
4. Doorloop de fasen van het creatieve proces
Besteed aandacht aan oriënteren, onderzoeken, uitvoeren en evalueren, waarbij leerlingen de tijd krijgen om ideeën te ontwikkelen en uit te proberen. Doe het onderzoeken en het (tussentijds) reflecteren niet even snel tussendoor. Neem bijvoorbeeld de tijd om de betekenis van de opdracht echt te onderzoeken en doe dit op verschillende manieren.
5. Stimuleer divergent én convergent denken
Moedig kinderen eerst aan om verschillende mogelijkheden te bedenken en vervolgens keuzes te maken en te reflecteren op hun ideeën.
6. Neem een begeleidende rol aan
Observeer, stel open vragen, bied nieuwe materialen of perspectieven aan en doe gerichte interventies wanneer het proces stagneert, zonder het eigenaarschap van de leerling over te nemen.
7. Geef voldoende tijd voor het creatieve proces
Procesgericht werken vraagt om langere, doorlopende activiteiten waarin kinderen kunnen onderzoeken, experimenteren en terugkomen op eerdere ideeën. Kijk daarom goed naar het rooster als je procesgericht werken wilt invoeren. Kies liever voor 10 procesgerichte activiteiten per jaar die meerdere weken in beslag nemen dan voor 40 korte activiteiten zonder proces.
Meer weten?
- Kunsttaalroutines combineren taal met verschillende kunstdisciplines.
- Meer over het creatieve proces bij cultuuronderwijs.
- Een van de aandachtspunten van het SLO-leerplankader kunstzinnige oriëntatie is procesgerichte didactiek.
