Eigen inbreng van kleuters bij procesgericht cultuuronderwijs vergroot beeldend vermogen

lerarenredactie | bijgewerkt op 08 februari 2019

Cultuuronderwijs is onmisbaar voor de vorming van jonge mensen tot kritische volwassenen. Les in taal, beeld, muziek en beweging zijn daarom nodig voor een brede vorming. Door cultuureducatie ontwikkelen leerlingen hun talenten, maken zij kennis met schoonheid en ontwikkelen zij een creatieve en onderzoekende houding.
Er zijn twee manieren hoe een leraar cultuuronderwijs aan kleuters kan aanpakken: productgericht of procesgericht. Bij de procesgerichte didactiek vergroot de kleuter zijn beeldend vermogen.

Wanneer je een groep 1 of 2 van de basisschool binnenloopt, zie je vaak 25 spinnen in een groot web of 25 vrijwel identieke sneeuwmannen op een rij. Hierbij verschilt alleen de kleur van de sjaal of de grootte van de kop. Dit zijn de zogeheten werkjes. Leerlingen maken deze werkjes door stap voor stap na te doen wat de leraar al van te voren heeft gemaakt.

Bij deze productgerichte didactiek bestaat het gevaar dat leerlingen te weinig ruimte krijgen om te onderzoeken en om eigen keuzes te maken. Ze mogen hierbij slechts pseudo-keuzes maken, zoals de kleur van de sjaal van de sneeuwpop. Hiermee ontneem je leerlingen het beeldend proces van zelf creëren en eigen creativiteit ontwikkelen.
Eén van de kerndoelen voor cultuuronderwijs in het basisonderwijs luidt juist: “De leerlingen leren beelden, taal, muziek, spel en beweging te gebruiken om er gevoelens en ervaringen mee uit te drukken en om er mee te communiceren:”

Procesgerichte didactiek

Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie Amateurkunst (LKCA) heeft een Denkkader Procesgerichte didactiek bij cultuuronderwijs geschreven. Daarin staat deze definitie van procesgericht werken: “De wereld wordt intensief waargenomen, verbeeld, onderzocht, en beleefd. Gevoelens, ervaringen en ontdekkingen die daarbij worden opgedaan worden op eigen wijze omgezet in een product, in kennis of in een kunstzinnige uiting.”

Het belangrijkste kenmerk van de procesgerichte didactiek is dat er binnen het proces afwisselend divergent en convergent gewerkt wordt. Waarbij divergent betekent verschillende mogelijkheden creëren en convergent betekent reflecteren op de mogelijkheden en kiezen uit alle mogelijke oplossingen.

Toepassen procesgerichte didactiek voor leraren

Leraren vinden vaak dat een procesgerichte didactiek veel tijd vraagt. Ze vinden namelijk dat leerlingen bij procesgericht werken te veel vragen stellen en ze de opdracht daardoor niet af krijgen. In het Denkkader van LKCA staan daarom tips hoe je de procesgerichte didactiek bij cultuuronderwijs goed kunt toepassen:

  • Het is belangrijk om opdrachten, doelen en eisen goed te omschrijven. Hierdoor leg je de basis voor onderzoek en reflectie en geef je verdieping aan de integratie in andere leerlijnen. Deze aanpak geeft leraren handvatten om het proces te starten en te begeleiden.
  • Een lestijd van 45 minuten is erg kort om procesgericht te werken. Kijk daarom goed naar het rooster als je procesgericht werken wilt invoeren. Want liever 10 procesgerichte activiteiten per jaar die meerdere weken in beslag nemen dan 40 korte activiteiten zonder proces.
  • Zelf lessen ontwikkelen is veel werk. Je kunt daarom een procesgerichte methode of al ontwikkelde procesgerichte leerlijnen voor CMK als bron gebruiken, vooral bij een beginnend team.
  • Pak de invoering van procesgericht werken gelijk goed aan. Want alleen een introductietraining en het aanschaffen van een goede bron is onvoldoende.
  • Doe het ‘onderzoek’ en het (tussentijds) reflecteren in een les niet even snel tussendoor. Neem bijvoorbeeld de tijd om de betekenis van de opdracht echt te onderzoeken en doe dit op verschillende manieren.
  • Neem in het begin de dubbele tijd bij het uitproberen van procesgerichte lessen uit een bron.
  • Denk ook horizontaal. Een opdracht om een gruwelijk monster te maken kun je verbinden aan co-operatief leren, sociaal-emotionele ontwikkeling (bang zijn), natuuronderwijs, taal (gedicht of opstel maken over het monster), maar ook aan drama, monsters in strips en films enzovoort.

Meer weten?

Lees ook het overzichtsartikel over cultuuronderwijs van LKCA.
Voorbeelden van procesgericht lesmateriaal zijn:

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.