Taaldomeinen in samenhang: van losse taallessen naar verbinding

lerarenredactie | bijgewerkt op 29 oktober 2018

In het taalonderwijs in het po komen de verschillende taaldomeinen vaak als losse onderdelen aan bod. Maar wie de verschillende taaldomeinen met elkaar verbindt, maakt de taalles betekenisvoller en effectiever. Petra de Lint, leraar groep 8, vertelt in deze video hoe zij de domeinen lezen en schrijven aan elkaar koppelt. Zij maakt hierbij gebruik van de ontwerpprincipes van het project Taaldomeinen in samenhang.

Samenhang van het taalonderwijs

In het taalonderwijs kennen we vier domeinen: lezen, mondelinge taalvaardigheid, schrijven, en kennis over taal. Deze domeinen beïnvloeden elkaar. Zo is mondelinge taalvaardigheid een belangrijke basis voor de ontwikkeling van schriftelijke taalvaardigheid.

Het taalonderwijs houdt er nog te weinig rekening mee dat taalvaardigheden en kennis over taal zich in samenhang met elkaar ontwikkelen. Vaak worden de taaldomeinen als losse onderdelen aangeboden. Leerlingen maken bijvoorbeeld oefeningen over bijvoeglijke naamwoorden, maar leren deze kennis niet toe te passen bij lezen of schrijven. De leerling ziet daardoor de samenhang niet tussen grammatica, lezen en schrijven. Dit levert motivatieproblemen op. Daarnaast zorgt deze opdeling van het taalonderwijs voor een overvol lesprogramma en voor veel tijdsdruk bij leraren.

Samenhang taalles toepassen in de les

In het project Taaldomeinen in samenhang verkende het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling (SLO) manieren om samenhangend taalonderwijs te realiseren. Deze zoektocht leverde voorbeeldlessen, criteria en ontwerpprincipes op voor het ontwerpen van samenhangende taallessen. Het SLO-project is gebaseerd op literatuurstudie, een analyse van taalmethodes en op interviews met experts.

Criteria

De criteria voor het ontwerpen van samenhangende taallessen zijn:

  • Twee of meer taaldomeinen zijn betrokken bijvoorbeeld lezen en schrijven.
  • De betrokken domeinen profiteren beiden van samenhang.
  • Leerling wordt expliciet op samenhang gewezen: “let op: wat je nu geleerd hebt kun je ook gebruiken bij…”.
  • Taaldomeinen komen aan de orde binnen één les of een lessenreeks.

Ontwerpprincipes

Er zijn verschillende manieren waarop je meer samenhang kunt realiseren in je taalles. SLO noemt dat ontwerpprincipes. Deze ontwerpprincipes zijn:

  • Kies dezelfde focus van instructie in meerdere taaldomeinen
    Bijvoorbeeld door je zoals in de video te focussen op details in het verhaal bij de domeinen lezen én schrijven. Petra de Lint laat zien hoe zij door middel van deze focus de leerling leert om verhalen spannender te maken. Daarbij hanteert ze twee doelen:
    – het herkennen van het gebruik van details in het domein lezen
    – het toepassen van detaillering in een eigen verhaal bij het domein schrijven

Meer informatie over focus van gemeenschappelijke instructie vind je bij SLO.

  • Leg betekenisvolle relaties tussen taaldomeinen
    Koppel de woordenschatles bijvoorbeeld aan de spellingles. Zo gebruik je het begrip van woorden om die woorden goed te leren spellen. Daarmee maak je de woordenschatles fuctioneel voor de spellingles.

Meer informatie over betekenisvolle relaties leggen vind je bij SLO.

  • Laat taaltaken van een domein voorbereiden in een ander domein
    Laat de leerling bijvoorbeeld eerst teksten lezen over een onderwerp om de voorkennis te activeren voordat je de leerling laat schrijven over dat onderwerp. Het lezen is dan een voorbereiding op het schrijven.

Meer informatie over taaltaken voorbereiden vind je bij SLO.

Andere tips

  • De hele lesdag door kun je werken aan meer samenhang, als je je bewust bent van de mogelijkheden. Als je bezig bent met een groepsgesprek, wijs je leerlingen op woordleerstrategieën (woordenschat) of op gespreksregels (mondelinge taalvaardigheid).
  • Creëer samenhang door verbinding te leggen tussen het taalonderwijs en andere vakken of door taalonderwijs te verbinden met buitenschools leren.
  • Gebruik strategieën van begrijpend lezen bij het domein schrijven. Bijvoorbeeld door met behulp van een mindmap de eigen tekst te structureren.
  • In de lessenserie van het project Leren schrijven met peer response vind je lessen met een expliciete koppeling tussen schrijven, lezen en gesprekken voeren.
  • Leraren Nederlands in het vo die ook samenhang tussen hun lees – en schrijflessen willen aanbrengen, kunnen meer lezen in de brochure Geïntegreerd lees- en schrijfonderwijs in het voortgezet onderwijs.

Meer tijdwinst en betekenisvolle taallessen

Het doel van het project ‘Taaldomeinen in samenhang’ is leraren bewust maken van het belang van samenhangend taalonderwijs. Op de website van Taaldomeinen in samenhang vinden leraren informatie over hoe ze hun eigen taallessen meer samenhangend kunnen maken: zowel vanuit een taalmethode als door zelf nieuwe lessen te ontwerpen.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.

Leraar24 helpt je graag met kennis over onderzoek en onderwijs in de praktijk.