Abstracte begrippen tot leven brengen doe je zo
De concept-contextbenadering is het uitleggen van nieuwe, abstracte kennis aan de hand van beeldende en levende voorbeelden. Het doel? Zorgen dat leerlingen de stof beter begrijpen en onthouden. Drie docenten geven tips en vertellen hoe zij deze didactische aanpak toepassen in hun lespraktijk.
Transcript
Deze video geeft uitleg over de concept-contextbenadering
Op school spreekt een man de klas aan.
MAN: “Oké, vandaag gaan we kijken naar het einde van…”
Beeldtekst:
De concept-contextbenadering
Erik de la Porte, docent geschiedenis.
ERIK: “De concept-contextbenadering wil eigenlijk zeggen dat je probeert met beeldende voorbeelden uit te leggen wat er bedoeld wordt met abstracte begrippen. Begrippen die voor een geschiedenisdocent misschien heel toegankelijk zijn en te begrijpen, maar voor een leerling misschien niet. Als je dan context benadering daaromheen probeert, met beelden te laten zien wat er aan de hand is, in dit geval in de Sovjet-Unie, dan blijft dat beter beklijven bij de leerling. Of in ieder geval, dat is de bedoeling. En dat werkt ook eigenlijk wel.”
In de klas
ERIK: “Wat zit er in het blik? Wat zien we in het blik?”
Vincent, leerling HAVO 5.
VINCENT: “Uit die plaatjes vraagt hij dus ook aan de leerlingen om de beeldelementen eruit te halen. En dan zelf uit te leggen wat ze zien in het plaatje. Dat je er ook echt zelf mee bezig bent. Dat je denkt: ‘Oh, dit is het, dat is’. Dat is heel fijn.”
Gavin, leerling HAVO 4.
GAVIN: “Als ze het alleen vertellen zou zijn en niet laten zien, dan is het waarschijnlijk minder duidelijk wat er bedoeld wordt.”
ERIK: “Dit vraagt wel veel tijd, maar over het algemeen is het wel zo dat als je de tijd maakt om die lesvoorbereiding zorgvuldig te verzorgen, dat de les gewoon zoveel beter is. Dat je het merkt aan leerlingen dat ze het oppakken. En dat geeft voor jezelf ook weer energie.”
Roman, leerling HAVO 5.
ROMAN: “Het helpt wel dat hij ook veel de context om me heen en actualiteit soms behandelt. Zo begrijp ik dit beter in plaats van wat veel docenten doen: Gewoon, dit staat in het boek. Dit geven we.”
ERIK: “Voor leraren die hiermee willen starten zou ik zeggen: ‘Begin bij het begin’. Dat klinkt een beetje simplistisch, maar zo is het wel. Begin klein en ontwikkel jezelf daarin en volg je eigen stijl. Noem eens een vak, Nederlands? Dan ben je met literatuur bezig denk ik. En dan schiet bij mij te binnen: Karel en de Elegast, middeleeuwen, boeken, manuscripten. Pak eens een website erbij met hoe zo’n manuscript word gemaakt. Daar zit ook een soort van conceptbenadering in. In fictieonderwijs bijvoorbeeld, gaat het misschien meer leven.”
Erik legt iets uit aan de hand van een afbeelding.
Op een witte achtergrond staat het logo van Leraar 24: een uitroepteken dat op zijn kant ligt. De tekst leraar 24 staat horizontaal in de steel weergegeven. De punt lijkt op een powerknop.
Onder het logo verschijnt: www.leraar24.nl.
Het klaslokaal van biologiedocent Jasper Palstra staat vol bijzondere planten, er leven dieren en er is zelfs een vijver met een eigen ecosysteem. Het idee achter deze inrichting? Dat het lokaal uiteindelijk een grote context is, waarvan leerlingen kunnen leren.
Palstra: “Ik heb nu bijvoorbeeld jonge mangroveplanten. In volwassen mangrovebossen vormen de wortels die boven water groeien kraamkamers. Deze kamers beschermen jonge zeedieren tegen roofdieren, waardoor ze blijven leven. Zo dragen mangroves bij aan het in stand houden van een gezond zee-ecosysteem. Als ik dit uitleg aan de hand van plaatjes in een boek, blijft het verhaal voor veel leerlingen vaag en abstract. Door de mangroveplanten de klas in te halen, heb ik een mooi aanknopingspunt om het hierover te hebben en zien leerlingen het beter voor zich.”
Leerlingen uitdagen
In de concept-contextbenadering staat het woord concept voor de kennis of theorie die je leerlingen wilt bijbrengen. Het woord context staat voor de situaties en voorbeelden waarmee je dat doet. Palstra vindt het leuk dat zijn lokaal leerlingen motiveert en uitdaagt. “Het maakt ze nieuwsgierig, waardoor ze uit zichzelf vragen hoe iets zit of werkt. Vaak lokt de ene vraag alweer de volgende uit. Ook dragen leerlingen regelmatig ideeën aan voor nieuwe planten en dieren.”
Dat bracht Palstra op een idee. Om ze mede-eigenaar te maken van het klaslokaal, mochten leerlingen meedenken over nieuwe planten en dieren. Palstra stelde wel een aantal eisen. “De planten en dieren moeten tijdens de schoolvakanties in het lokaal kunnen overleven, dus de leerlingen zoeken uit wat daarvoor nodig is.” Zo moet het ecosysteem in balans zijn. “Een groepje wil heel graag een axolotl in de klas en onderzoekt nu wat daarvoor nodig is. Dat is nog best lastig, want deze salamander leeft in gekoeld water en eet levend voedsel.”
Verbanden met het dagelijks leven
Niet elke biologiedocent heeft zo’n contextrijk lokaal als Palstra. Mona Palmeira is biologiedocent en docent klassieke talen. Omdat ze beide vakken in hetzelfde lokaal geeft, houdt ze haar lokaal neutraler. Maar dat weerhoudt haar er niet van aansprekende contexten te creëren. Ze legt daarvoor verbanden tussen het dagelijks leven en de lesstof. Zo greep ze het koudere weer aan om leerlingen homeostase (het proces waarmee het lichaam zijn interne balans handhaaft) bij te brengen.
“Ik begon de les door te signaleren: ‘Ik zie dat jullie het fris hebben, het is buiten ook kouder geworden’. Vervolgens wees ik ze op de slogan van Warmetruiendag – Verwarm jezelf, niet de aarde – en ik vroeg bij wie de verwarming thuis alweer aanstond. Ik vroeg ook of leerlingen thuis een ouderwetse thermostaat met een draaiknop hebben of een digitale. Daarna legde ik uit hoe zo’n thermostaat werkt. Zo sloeg ik een brug naar je lichaam en hoe dat op eenzelfde manier voor een constante temperatuur zorgt.”
Voor Palmeira is de concept-contextbenadering een manier om abstracte begrippen tot leven te wekken. Een mooie bijvangst is dat lessen rustiger verlopen. “Leerlingen staan langer ‘aan’ tijdens de les, kunnen zich net iets langer concentreren en zijn beter in staat de concepten te volgen.” Ze zet deze manier van lesgeven daarom ook in als ze klassieke talen geeft. “In de lente vormen de eerste narcissen een mooie aanleiding om het over Narcissus uit de Griekse mythologie te hebben.”
Tips voor de praktijk
Wil je aan de slag met de concept-contextbenadering? Dit zijn de tips van Palstra en Palmeira.
1. Verplaats je in de belevingswereld van de leerling
Leef je in in de leerlingen en bedenk waarvoor ze warmlopen.
2. Blijf dicht bij jezelf en houd het simpel
Haal voorbeelden uit je persoonlijke leven of kies iets wat aansluit bij je interesses. Voel je comfortabel bij de inhoud en bouw de contexten verder uit.
3. Ga de klas uit
De natuur is een grote context. In het bos of het park kun je op zoek naar planten en vruchten. En aan vogelgeluiden kun je bijvoorbeeld een les over paringsrituelen koppelen. Palstra neemt zijn leerlingen regelmatig mee naar de dierentuin om dieren te observeren. Vervolgens verbindt hij daar een les over evolutie aan.
4. Haal de natuur de klas in
Een les over micro-organismen wordt tastbaar door leerlingen slootwater of een stukje mos te laten onderzoeken onder de microscoop. De pantoffeldiertjes, beerdiertjes of watervlooien die ze met eigen ogen zien, nodigen uit om verder de diepte in te gaan.
5. Zoek ook bij andere vakken naar een context
Ook vakken als geschiedenis, aardrijkskunde, scheikunde en natuurkunde lenen zich goed voor de concept-contextbenadering. Op TikTok staan bijvoorbeeld video’s waarin verschillende voorwerpen van grote hoogte naar beneden vallen. Een mooie start voor een les over zwaartekracht.
Meer weten?
- Op de website van SLO vind je meer publicaties over de concept-contextbenadering.
- Dit zegt de wetenschap over de concept-contextbenadering.
- Biologie uitbeelden met leerlingen helpt ook om complexe processen concreet te maken. Het onderzoek Uitbeelddidactiek in de biologieles bevat 51 practica en richtlijnen.
- Abstracte begrippen in bètavakken vormen vaak een struikelblok voor leerlingen. Zo zet je ze op het juiste spoor.
- In de op waarheid gebaseerde Mexicaanse film Radical krijgt leraar Sergio Juárez zijn groep 8-leerlingen dankzij de concept-contextbenadering aan het leren.
