Burgerschap als basis van het onderwijs
Nu de wet burgerschapsonderwijs is aangescherpt en de definitieve conceptkerndoelen opgeleverd zijn, zoeken veel scholen naar de juiste invulling van hun burgerschapsonderwijs. Op De Amsterdamse MAVO heeft het niets veranderd, want op deze humanistische school is het onderwijs gebouwd op burgerschap en komt het in alle lessen – en ook daarbuiten – terug.
Transcript
In deze video vertellen docenten en leerlingen van De Amsterdamse MAVO over het burgerschapsonderwijs op hun school.
PIM AERTS: “We zijn hier op de Amsterdamse MAVO. Een humanistische school waar we veel werken met burgerschapsonderwijs. En vandaag zien jullie een les waarin ik een biologisch onderwerp probeer te koppelen aan een onderwerp uit het burgerschapsonderwijs en dat doe ik eigenlijk aan de hand van een zaadje, een cacaoboon.”
PIM AERTS: “We gaan naar de burgerbordopdracht. De donkere kant van chocolade. Wie weet nog op basis waarvan we deze burgerbordopdracht zijn gestart? Wat vonden we ook alweer zo bijzonder en vreemd aan dit filmpje?”
PIM AERTS: “Op school werken we met een aantal doorlopende leerlijnen. Die echt staan voor ons burgerschapsonderwijs. Participatie, democratie en mensenrechten. Democratie en mensenrechten zijn onderwerpen, de doorlopende leerlijnen waar wij effectief onze opdracht aan kunnen koppelen.”
PIM AERTS: “Waar we allemaal recht op hebben. Wat we verdienen en ook nodig hebben om een menselijk bestaan te hebben. Dat zijn de mensenrechten.”
PIM AERTS: “Bij deze opdracht hebben we steeds het gevoel, en dat hoorde ik een paar van jullie ook al zeggen, van: het is heel erg oneerlijk wat daar gebeurt. En daar gaat onze opdracht over, want jullie zijn bezig met een statement. Een statement over die cacao-industrie. Over die donkere kant van chocolade. En heb je eigenlijk een doel? Wat wil je bereiken met je statement?”
PIM AERTS: “Met de opdracht over de donkere kant van chocolade zijn leerlingen aan het werk met een product. Ze zijn helemaal vrij om de vorm van het product te bepalen. Ze mogen bijvoorbeeld kiezen voor het maken van een flyer of een strip. Of een rap of een gedicht. Dat is helemaal prima.”
PIM AERTS: “Mijn doel is natuurlijk dat ze gaan nadenken over: ik koop een reep chocolade, wat voor soort reep koop ik? Op welke manier draagt dat dan wel of niet bij aan de mensenrechten van bijvoorbeeld cacaoboeren.”
PIM AERTS: “En uiteindelijk heeft elk duo dan een product gemaakt die ze dan uploaden op het burgerbord. Dat is een website die speciaal voor onze school is ontworpen.”
BEN: “Het burgerbord is een website waar we onze opdrachten verzamelen voor bijvoorbeeld participatie, mensenrechten en democratie. Of persoonlijke vorming in mijn geval. Stel ik krijg een opdracht dan ga ik bijvoorbeeld naar mensenrechten.”
BEN: “Dan kies ik de opdracht die ik moest maken. Dit is bijvoorbeeld ‘Nog steeds een glazen plafond’. Ik leer best wel veel van burgerbord en dat is ook wel leuk omdat ik daardoor gewoon beter kan meepraten met iedereen en het voelt ook wel goed om te weten hoe het allemaal werkt.”
PIM AERTS: “Onderwerpen in de biologie die eerder misschien niet zo interessant werden gevonden door de leerlingen, bijvoorbeeld zo’n zaadje dat best wel abstract of saai gevonden kan worden, juist door er steeds een maatschappelijke kant van te belichten, merk ik ook echt wel daar leerlingen daardoor gemotiveerder zijn of ergens een mening over kunnen geven.”
Dan merk ik wel dat leerlingen daar ook echt mee aan de slag gaan.
We werken dus met die doorlopende leerlijnen.
Dat is eigenlijk heel concreet een opdracht die je daar aan koppelt.
Maar daarnaast heeft burgerschap ook heel erg te maken met
hoe gaan we met elkaar om.
Het gaat niet alleen om de afspraken die we maken,
maar dat we ook heel erg..
..met leerlingen in gesprek gaan over waar deze afspraken
zo belangrijk zijn.
- Doei.
Doei. Maricio, lekker gewerkt.
Burgerschap is bij ons niet alleen belangrijk in de klas,
maar ook daarbuiten.
Zo hebben wij ‘Participatie’ bij ons op school.
En dat ziet er bij ons praktisch uit..
..zoals in jaar 1 dat leerlingen meedoen met
schoolparticipatieprojecten.
Dat kan bijvoorbeeld zijn dat ze meewerken in de kantine.
Maar ook dat ze een verantwoordelijk hebben in
de vergroening van de school.
In jaar 2 gaan de leerlingen aan de slag met participeren
op een grotere schaal.
Dan is het meedoen eigenlijk een beetje vervangen door meedenken.
Ze denken dan eigenlijk mee aan hoe ze dan vorm kunnen
geven aan het meedoen in de samenleving.
En dan hebben we schoolprojecten die gaan over
bijvoorbeeld meedoen in een zorginstelling.
De leerlingen leren dat ze een verantwoordelijkheid hebben
naar zichzelf.
En naar hun directe omgeving. Of dat nou de school is,
de buurt of de regio.
Want dat is een beetje de opbouw in onze projecten.
Dat vinden we heel erg belangrijk, maar ook dat ze
leren omgaan met verschillen.
Dat ze mensen tegenkomen die anders zijn dan zij en
dat ze nieuwsgierig worden naar de ander.
Ik leer om goed samen te werken met mensen
en dat het belangrijk is..
..dat we allemaal bij elkaar horen eigenlijk.
Ja participatie is een onderdeel van hoe wij burgerschap
hier op school geven.
Een praktisch gedeelte daar van.
Alles wat wij hier op school doen, of dat nou
de theoretische lessen zijn..
..of dat nou onze manier van het kind of leerling bejegen is,..
..of die visie zoals we die hebben uitgeschreven voor deze school..
We hopen allemaal dat dat volgens één lijn is.
Wij denken dat dat in één lijn is.
En op die manier proberen we ervoor te zorgen dat participatie
ook een logisch iets is voor die kinderen..
..om er in hun eigen leven ook vorm aan te geven.
Meedoen met de samenleving.
Meedenken.
Meebeslissen.
Belangrijke onderdelen.
Op een witte achtergrond staat het logo van Leraar 24: een uitroepteken dat op zijn kant ligt. De tekst leraar 24 staat horizontaal in de steel weergegeven. De punt lijkt op een powerknop. Onder het logo verschijnt: www.leraar 24.nl.
Op De Amsterdamse MAVO gaan sommige dingen net even anders dan op andere scholen. Lichamelijke opvoeding heet bijvoorbeeld Sport & Organisatie en je leert er niet alleen fysieke vaardigheden ontwikkelen, maar ook sociale vaardigheden zoals omgaan met weerstand, winst en verlies, tegenslag, conflictsituaties, buitensluiting en teamdenken. Ook buiten de lessen om doet deze school – de eerste humanistische school van Nederland, die zes jaar geleden werd opgericht – het net even anders: de bovenbouwleerlingen zijn medeverantwoordelijk voor het organiseren van excursies en in de pauzes staan er leerlingen achter de balie in de kantine. “Burgerschap zit hier in alle vezels van de school”, zegt Aron Borger, coördinator burgerschapsonderwijs. “Op veel scholen draait burgerschap om leren hoe de rechtsstaat werkt en hoe je moet debatteren. Maar burgerschap is veel groter dan dat, het gaat niet om een uurtje per week competenties afvinken.”
Mindset
Burgerschap verankeren in je school begint volgens Borger met de mindset van docenten, die een rolmodel zijn voor de leerlingen. “Alle docenten moeten hier bedenken hoe zij met hun vak kunnen bijdragen aan burgerschap. Dat gaat niet alleen om de vakinhoud, een belangrijk onderdeel daarvan is het voorleven – hoe sta je zelf in de maatschappij? – en de manier waarop we leerlingen pedagogisch benaderen. Iedereen die een rol in de school heeft, wordt hierin getraind. Dus ook de conciërge, want we zijn allemaal een rolmodel.”
Hoewel het bij sommige vakken makkelijker is om burgerschap te integreren in het onderwijs dan bij andere, vindt Borger dat dat een docent natuurkunde bijvoorbeeld niet ontslaat van zijn taak om ook een aandeel te leveren aan het burgerschapsonderwijs. “Misschien dat je als docent in een exact vak minder bijdraagt aan kennis en competentie als het gaat om burgerschap, maar je kunt zeker bijdragen op het gebied van houding en vaardigheden.”
Samenhang tussen opdrachten
De Amsterdamse MAVO heeft drie doorlopende leerlijnen: democratie, mensenrechten en participatie. Per jaarlaag en per periode zijn er opdrachten die leerlingen op school, in de buurt of verder weg uitvoeren. Hun resultaten voeren leerlingen in op het Burgerbord, een door de school ontwikkeld online platform waarop iedere leerling vier jaar lang zijn burgerschapsportfolio bijhoudt. Zo is er overzicht en kunnen leerlingen, leraren en ouders zien wat er geleerd wordt. “Een dag per periode komen wij als docenten bij elkaar om het Burgerbord te bespreken. Dat geeft ons, maar zeker ook de leerlingen en ouders, een heel goed overzicht van wat er op het gebied van burgerschap gebeurt op school en wat de samenhang tussen alle activiteiten is.”
Je eigen rol pakken
De leerlingparticipatie wordt ingevuld buiten de lessen, in en om het schoolgebouw, waarbij het aandeel van de leerling steeds complexer wordt. “In het eerste jaar doen leerlingen mee met een project, in het tweede denken ze mee en in het derde beslissen ze mee. Aan die projecten doen trouwens ook alle docenten mee. Zo laten we zien dat iedereen een rol te vervullen heeft en dat je die rol ook echt moet pakken.”
Zien wat er al is
Veel scholen gaan met burgerschap aan de slag vanuit de visie van de school. Borger denkt dat je het beter kunt omdraaien. “Visies zijn vaak mooi, maar ook oppervlakkig. Ik denk dat het veel interessanter is om te bedenken: wat doen we als vakgroep al aan burgerschap? Wat vinden we belangrijk en hoe kunnen we met onze houding bijdragen aan het burgerschapsproof worden van onze leerlingen? Mijn tip is: begin klein en stel met je vakgroep drie burgerschapsdoelen op voor leerjaar 3. Als je dat ieder jaar uitbreidt, kom je er ook.” Als je kiest voor meer burgerschap, betekent dat ook dat je andere onderdelen van het curriculum moet durven loslaten. Borger: “Ik snap dat dat lastig is, maar bedenk dat alles wat je op school doet in dienst zou moeten staan van het klaarstomen van leerlingen voor de maatschappij. Veel scholen hangen teveel aan kwalificeren, maar wat is je diploma waard als je je niet als mens staande kunt houden in de maatschappij?”
Meer weten?
- Op het Beatrix College in Tilburg is burgerschap een nieuw vak voor de brugklas.
- 8 vragen en antwoorden over de nieuwe wet burgerschapsonderwijs.
- In september 2025 leverde SLO de definitieve conceptkerndoelen burgerschap op.
- Het Handboek Burgerschapsonderwijs is gratis aan te vragen en geeft scholen handvatten om met burgerschap aan de slag te gaan.
- De VO-raad heeft een pagina ingericht over dit onderwerp, met onder andere een toolbox burgerschap en verschillende voorbeelden van hoe scholen invulling geven aan hun burgerschapsonderwijs.
- Het lespakket bij de (videoregistratie van de) opera For a Look or a Touch is een basis voor gesprekken over discriminatie, vooroordelen en mensenrechten.
- Beluister de podcast over burgerschapsonderwijs van de Inspectie van het Onderwijs.
- Op Onderwijskennis.nl vind je meer informatie over het vormgeven van burgerschapsonderwijs in de klas.
- Unicef heeft een lespakket ontwikkeld over kinderrechten dat aansluit op de leerdoelen voor het burgerschapsonderwijs. Het lesmateriaal is kosteloos aan te vragen.
- Aan de slag met politieke plannen? Stichting Save the Children heeft het regeerprogramma vertaald in kindertaal.
