De fases van spel bij kleuters
Kleuters leren meer van de wereld om zich heen door te spelen. Spelen draagt ook bij aan de taalontwikkeling en de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen. Chantal Weijers, leerkracht en Specialist Jonge Kind, laat zien hoe zij het spel van de jongste leerlingen begeleidt.
Transcript
Deze video geeft uitleg over de fases van spel bij kleuters. Beelden van een kleuterklas ondersteunen de voorbeelden in de video van de verschillende speelfase van deze kinderen.
Chantal Weijers, leerkracht groep 1 en 2 Kindercentrum Helmgras staat in een klaslokaal als zij zich richt tot de camera.
CHANTAL: “Welkom op Kindcentrum Helmgras in Castricum. We staan hier vandaag bij de kleuters. We werken voornamelijk met thema’s. Onze thema’s duren ongeveer zes weken. Dat is van vakantie tot vakantie. En in die thema’s gaan we heel diep op de materie in.
Op dit moment werken we aan het thema wij bouwen en hebben we een bouwwinkel. En we hebben ons eigen huis gebouwd of metselen of zelfs vloeren leggen. Dus overal komt ons thema terug.”
Chantal zit voor een speelgoedwinkel waar een kleuter achter de kassa staat.
KLEUTER: “Het is wel gratis.”
CHANTAL: “Is die gratis? Gratis? Daar zijn we gek op?”
CHANTAL: “Waarom wij kiezen voor thematisch leren bij kleuters, is dat het leeft. Dat kleuters er onwijs blij van worden. Dat het past bij hun belevingswereld en dat ze er helemaal in op kunnen gaan. Zo wordt het ook voor mij makkelijker om de rekenen-, taaldoelen en alle andere dingen die ik wil leren aan de kinderen aan te bieden. We leren de woorden, we leren de handelingen.
Op een gegeven moment spelen we mee en dan benoemen we dit soort dingen nog steeds. Op een gegeven moment gaan de kinderen er zelf mee aan de slag.”
Weer terug bij de winkel.
CHANTAL: “Ik wil graag een huis gaan bouwen, dus ik heb spulletjes nodig. Ik wil graag iets om hout mee door te snijden.”
KLEUTER: “Een zaag!”
CHANTAL: “De fases zijn ingedeeld in de wat makkelijker voor hele jonge kinderen. Dus dat ze een beetje gaan voelen en een beetje gaan ontdekken. Tot de fase dat ze eigenlijk alles beheersen, dat ze echt een rol op zich kunnen nemen en de rollentaal kunnen gebruiken. En soms vinden kinderen het heel fijn om toch nog even lekker een middagje met hun handen in de klei of in de mortel te gaan zitten en daar lekker mee te spelen.
Kinderen ontwikkelen zich nooit allemaal tegelijkertijd in dezelfde fases. Je speelt mee als leerkracht om goed te kijken waar ieder kind zit. En dat is de belangrijkste taak van de leerkracht.”
Chantal zit aan tafel met een paar kleuters met klei voor hun neus.
CHANTAL: “We gaan ontdekken wat we kunnen doen met deze klei.”
CHANTAL: “Tijdens fase één, dat is manipulatief spel, zie je veel dat kinderen lekker aan het proberen zijn wat het materiaal is. Je ziet ze stapelen, een torentje maken. Dan zijn ze lekker bezig en als leerkracht observeer je dat. Soms stel je een leervraag en dan vraag je: ‘Oh, kan ik deze toren iets steviger maken? Of Wat kan je nog meer met deze knikker? En dan?’ Op die manier ontwikkelen de kinderen dus meer vaardigheden binnen dat manipulatieve spel.
Tijdens zintuiglijk spel zijn kinderen voornamelijk bezig met hoe voelt het, hoe ruikt het, hoe ziet het eruit? Wat kan ik er dus mee? Bijvoorbeeld bij de klei gaan ze kijken: Kan ik het kneden? Kan ik het rollen? Kan ik het plat maken? Ze zijn daarmee aan het ontdekken. En zo heb je heel veel materiaal waar ze dat bij kunnen ontdekken.”
Een kleuter heeft een stapel gemaakt vanmagnetische blokken.
KLEUTER: “Ik wou dat deze gaat omvallen.”
CHANTAL: “En ze blijven allemaal bij elkaar. Dat is wel lekker.”
CHANTAL: “Je ziet bij de kinderen tijdens het spel dat ze heel enthousiast worden, dat ze op onderzoek uit gaan, dat ze willen weten wat er gebeurt. Dus dan zie je of je instructie goed gelukt is en dan is dat genieten.
Esthetisch spel is de volgende fase en daarin maken ze een bepaalde gebouw of een eigen werkje mooier. Dat doen we bij ons huisje bijvoorbeeld. Ons huisje is gebouwd, maar het moest nog knap worden aan de buitenkant, want de kinderen vonden het een beetje saai. Dus we hebben gekozen voor mooie gekleurde dakpannen, waarbij we wel heel goed gekeken dat het halfsteens verband moest, dat het waterdicht moest zijn zodat het functioneel is zodat we in ons huisje kunnen gaan spelen.”
Samen met een kleuter bedekt Chantal het dak met gekleurde papieren dakpannen.
CHANTAL: “…Ja, we draaien hem om en dan moet hij hier precies tussen passen. Kan je erbij? Druk het maar aan. Goed zo.”
CHANTAL: “Naarmate het thema duurt, doe ik steeds verder een stapje terug, zodat ik rol bij de kinderen komt te liggen. Dan ben ik een klant of een opdrachtgever. Of iemand die gewoon even passeert en een praatje maakt. Op die manier laten de kinderen zien wat ze allemaal geleerd hebben op hun eigen manier.”
In de winkel.
KLEUTER: “Vier euro.”
CHANTAL: “Per zaag?”
KLEUTER: “Ja.”
CHANTAL: “Vier voor die, en vier voor die.”
KLEUTER: “Nee, twee plus twee is vier.”
CHANTAL: “Oh, je hebt er al een som van gemaakt. Wat knap van jou!”
De kinderen spelen lekker verder met alle verschillende speelgoed bouwmaterialen.
Op een witte achtergrond staat het logo van Leraar 24: een uitroepteken dat op zijn kant ligt. De tekst leraar 24 staat horizontaal in de steel weergegeven. De punt lijkt op een powerknop.
Onder het logo verschijnt: www.leraar24.nl.
Bij de spelontwikkeling van kleuters zijn verschillende fases te onderscheiden. Het gaat om:
1. manipulatief spel of het experimenteren met de handen
2. zintuiglijk sensopatisch spel, waarbij leerlingen vooral voelen
3. effectspel, waarbij leerlingen kijken naar het effect van hun spel
4. oefenspel
5. esthetisch spel of ordenen
6. doen-alsof-spel of de rolgebonden handeling
7. rollenspel
Spelen in een thema
Chantal Weijers, leerkracht groep 1en 2 en Specialist Jonge Kind op Kindcentrum Helmgras legt in bovenstaande video meer uit over de verschillende fases van spelontwikkeling. “Vooral de laatste fase, het rollenspel, draagt bij aan de taalontwikkeling en de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen. Wij spelen in de onderbouw zes tot acht weken in een thema. Nu is dat bouwen, in de breedste zin van het woord. We bieden alle vormen van spel binnen dat thema aan en koppelen er taal- en rekendoelen aan. Zo ontwikkelen leerlingen meerdere vaardigheden tegelijk. Het is spelend leren binnen een duidelijke context.”
Taal gebruiken in spel
Taal speelt een belangrijke rol, vertelt Weijers: “We willen dat het thema echt gaat leven bij de kinderen. Tijdens het uitwerken van een thema stellen we vast welke woorden en begrippen ze moeten leren. Bij het thema bouwen waren dat woorden als: bouwhelm, waterpas, schroevendraaier en winkelmandje.
We willen vooral dat leerlingen die woorden in hun eigen taal opnemen. Afhankelijk van het niveau van je klas kun je ook wat moeilijkere woorden toevoegen, zoals energieneutraal of zonnepaneel. Voor de jongste leerlingen en de NT2-leerlingen teken ik de begrippen en leg ik uit wat de woorden betekenen.”
Van rollenspel tot stoepkrijt raspen
De verschillende fases van spel bestaan naast elkaar, er is geen opwaartse leerlijn. Chantal Weijers: “Een leerling ontwikkelt zich steeds meer in het spel en daardoor kan er een volgende fase worden toegevoegd. Een leerling kan ook teruggrijpen op een andere spelfase. Wij hadden bijvoorbeeld een verfwinkel op het plein, waarin leerlingen speelden dat ze verf gingen kopen. Andere leerlingen raspten het stoepkrijt en mengden het met water tot verf. De leerlingen waren bezig met een rollenspel, maar ze waren ook zintuiglijk aan het spelen. Sommigen vonden het heerlijk om dat zintuiglijke spel weer op te pakken.”
Samen met je leerlingen verkennen
In de kringgesprekken worden de dagelijkse spelmomenten uit het thema besproken. Chantal Weijers: “Ik vraag de leerlingen bijvoorbeeld of er vandaag veel klanten in de winkel waren.”
Spelen in een thema is een goede manier om de spelontwikkeling van kleuters te verrijken, vindt Weijers. Haar gouden tip als je hiermee aan de slag wilt? Verken een thema samen met je leerlingen. “Voor het thema bouwen had ik al wat onderwerpen in mijn hoofd, maar de leerlingen bleken vooral gefascineerd door de machines waarmee gebouwd wordt. Dat heb ik toen in het thema verwerkt. Ik wilde bijvoorbeeld een telopdracht met spijkers en hamers doen, daar zit nu ook een hijskraan bij. Het ging me om het leerdoel tellen, hoe we dat uitvoeren, maakt mij niet uit.”
Zo verrijk je het spel van kleuters
Chantal Weijers, leerkracht en Specialist Jonge Kind, geeft tips:
“Bij manipulatief spel bied je als leerkracht telkens een volgende spelfase aan. Leerlingen bouwen bijvoorbeeld een toren van Kapla. Vraag dan of die toren stevig is. Voer een leergesprek met de leerlingen en bouw eventueel mee. Laat ze de toren steeds hoger maken en het bouwwerk uiteindelijk omgooien.”
“Bij effectspel ontdekken leerlingen wat er gebeurt na een bepaalde handeling. Ze blijven dit effect steeds herhalen om het effect te zien. Dit zie je bijvoorbeeld bij het spelen met magnetische tegels, waarbij leerlingen het aantrekken en afstoten van de magneten onderzoeken. Vraag aan je leerlingen wat ze doen en wat er gebeurt. Ik bied voor elk thema uniek spelmateriaal aan en laat dat rouleren in de kleuterklassen.”
“Mijn leerlingen mochten buiten een muurtje metselen met echte bakstenen en mortel. In dit oefenspel liet ik eerst zien hoe je dat aanpakt en daarna mochten leerlingen het zelf proberen. Snapt een leerling wat de bedoeling is? Dan bied ik een volgende stap aan. Is een leerling klaar? Dan vraag ik of het kind nog tips heeft voor de klasgenoten die hierna mogen metselen.”
Aan het begin van een thema spelen de leerkrachten het thema helemaal voor. Zij runnen dan bijvoorbeeld de bouwmarkt en de leerlingen zijn de klanten. Aan het einde van een thema is het vaak precies andersom. Leerlingen spelen dat ze de winkeleigenaar zijn en ik ben een klant. Ik speel nog steeds mee en spiegel wat de leerlingen doen. Ik vraag ook waarom leerlingen iets op een bepaalde manier doen en haal zo kennis op bij de leerlingen.”
Meer weten?
- Lees op de Kennisrotonde hoe je met goed ingerichte speelhoeken en regels de leerdoelen van het spelen kunt bereiken.
- Lees het artikel Wat is het belang van spel bij jonge kinderen?
- Hoe je met een spelscript het rollenspel stimuleert, met veel praktische tips en voorbeelden.
- In het artikel Daag kleuters uit in de bouwhoek lees je hoe je kleuters stimuleert in de bouwhoek.
- Lees hoe je speelhoeken uitdagend kunt maken.
- Van loose parts tot ongevormde materialen: hoe verrijk je de leeromgeving van kleuters met het juiste ontwikkelingsmateriaal?
